Trzy drogi do OK’ness – profile skryptów

Pisałam jakiś czas temu o pozycjach życiowych i skali do ich pomiaru (zerknij tu: Skala pozycji życiowej). Warto przyjrzeć się swojej dominującej pozycji życiowej także przez pryzmat skryptu życiowego. Podejście to zaproponował Eugene Trimble w swoim artykule „Script Profiles: Three Ways to OK-Ness” jeszcze z lat 70-tych. Stworzył on zamieszczone poniżej zestawienie – profile skryptów pomocne dla praktyków pracujących z klientami.

O dominującej pozycji życiowej decydujemy już we wczesnym dzieciństwie i jest to powiązane z kluczowym zakazem, który przyjmujemy. Na jego kanwie rozwijają się inne zakazy, powiązane z dominującym, np. dodatkowy zakaz „nie dorastaj” może przejawiać się jako powiązany z „nie czuj” jako „nie czuj się dorosły” lub z „nie myśl” jako „nie myśl o tym, że dorośniesz” itd. Typ zakazu jest związany z potrzebą poradzenia sobie z podstawowymi emocjami: radością, strachem, złością i smutkiem.

Skrypt bez radości
Zakaz „Nie czuj” przyczynia się do rozwoju pozycji życiowej Ja jestem OK – Ty nie jesteś OK. Pojawia się kontaminacja stanu Ja-Dorosły przez Ja-Rodzic, a stan Ja-Dziecko jest niedoinwestowany. Rozwija się przekonanie „Mogę sprawić, że inni poczują się źle”.

Skrypt bez rozumu
Zakaz „Nie myśl” przyczynia się do rozwoju pozycji życiowej Ja nie jestem OK – Ty jesteś OK. Pojawia się kontaminacja stanu Ja-Dorosły przez Ja-Dziecko, a stan Ja-Rodzic jest niedoinwestowany. Rozwija się przekonanie „Inni ludzie mogą sprawić, że poczuję się dobrze”.

Skrypt bez miłości
Zakaz „Nie istniej” związany jest z brakiem miłości i przyczynia się do rozwoju pozycji życiowej Ja nie jestem OK – Ty nie jesteś OK. Pojawia się wewnętrzny konflikt związany z kontaminacją stanu Ja-Dorosły przez Ja-Dziecko i Ja-Rodzic (kontaminacja podwójna). Rozwija się przekonanie „Inni ludzie mogą sprawić, że będzie mi źle i nie mogę z tym nic zrobić”.

Powyższe zestawienie jest pomocną wskazówką, ale też wydaje mi się być daleko idącym uproszczeniem. Znacznie pełniejszy obraz uzyskamy patrząc na dominujące adaptacje osobowości i powiązane z nimi aspekty funkcjonowania. Pisałam o tym jakiś czas temu dzieląc się obszernym zestawieniem, które znajdziesz tu: Adaptacje osobowości – przegląd informacji.

Bibliografia:
Trimble, E. (1977). Script Profiles: Three Ways to OK-Ness. Transactional Analysis Journal, Vol 7 (4), Oct 1977, 300-302.

Narysuj swój labirynt skryptu!

Jak jeszcze lepiej rozpoznać swój skrypt życiowy? A może przez labirynt? Lubiłam labirynty gdy byłam dzieckiem, ale później zapomniałam zupełnie o takiej aktywności. Teraz trafiłam na jeden w zupełnie nieoczekiwanej formie – jako narzędzie wspierające odkrywanie skryptu. Opisał je James Buryska na łamach Transactional Analysis Journal.

Kilka słów o konstrukcji
Labirynt oparty jest na sześciu głównych zakazach, a konkretniej na przyzwoleniach z nimi związanych – są to kluczowe koncepcje w analizie transakcyjnej. Zakazy te to:
– nie bądź (dotyczy przyzwolenia na przetrwanie);
– nie bądź tym, kim jesteś (dotyczy przyzwolenia na stawanie się indywidualnym);
– nie dorastaj (dotyczy przyzwolenia na dorastanie);
– niech ci się nie uda (dotyczy przyzwolenia na efektywność).
– nie bądź blisko (dotyczy przyzwolenia na intymność);
– nie bądź dzieckiem (dotyczy przyzwolenia na zabawę).

Istnieje znacznie więcej zakazów (i przyzwoleń) kluczowych dla skryptu życiowego, jednak autor zidentyfikował wskazanych sześć jako bazowe, w powiązaniu z którymi mogą rozwinąć się inne.
/Jeśli chcesz przybliżyć sobie jak analiza transakcyjna wyjaśnia koncept zakazów i przyzwoleń zerknij TUTAJ/.

Poszczególne kolumny labiryntu odnoszą się kolejno do ww. 6 zakazów, a bloki w danym wierszu pokazują progres (od lewej do prawej), tj. na ile rozwinęło się dane przyzwolenie.

A teraz do dzieła!
Zerknij na załączony arkusz:

Możesz go pobrać w wersji pdf tutaj: labirynt skryptu.

Nie stanowi on jeszcze labiryntu – pomiędzy poszczególnymi blokami są otwarte przejścia. Samodzielnie tworzysz swój własny labirynt, właśnie gdy zamykasz poszczególne przejścia. Każdy z bloków odnosi się do tego jakim człowiekiem jesteś lub jak działasz. W przypadku niektórych stwierdzeń uznasz, że odnoszą się one do Ciebie. Przy innych uznasz, że nie pasują do Ciebie, nie zgadzasz się z nimi. Jeśli poczujesz, że nie zgadasz się ze stwierdzeniem zamknij dany blok z lewej strony, w ten sposób:

Jeśli „nie!” jest dobitne, zamknij dany blok także z góry, w ten sposób:

Przeczytaj wszystkie stwierdzenia i zdecyduj dla każdego bloku czy ma otwarte przejścia czy też jest zamknięty z lewej lub z lewej oraz od góry.

W przypadku ostatniego bloku w każdym z wierszy zadaj sobie dodatkowo pytanie „Czy ja robię tak aktualnie?” np. „Czy ja aktualnie cieszę się tym, że żyję?”. Jeśli odpowiesz, że tak lub częściowo tak – pozostaw ten blok otwarty (pomiędzy napisem „Czy ja?” pozostanie zatem otwarte „wyjście” z bloku). Jeśli jednak odpowiesz „nie” – zamknij blok również z prawej strony w ten sposób:

Zrobione? Masz zatem gotowy swój labirynt. Przejdź go teraz poruszając się przez wszystkie bloki od startu do końca. Twoim zadaniem jest przejść przez każdy blok jeśli to możliwe (tj. jeśli nie jest zamknięty z wszystkich 3 stron) w najprostszy możliwy sposób. Przykład:

Jak widzisz na przykładzie, kiedy to możliwe poruszaj się wzdłuż bloków, ale jeśli napotkasz zamknięte przejścia – znajdź najprostszą możliwą drogę tak, aby dostać się do każdego bloku (o ile nie jest zupełnie zamknięty) i aby poruszać się do przodu.

Interpretacja

Uwaga – nie przechodź do poniższych opisów bez wcześniejszego wykonania zadania!
Zaspokoisz ciekawość, ale odbierzesz sobie możliwość skorzystania z narzędzia!

.

.

.

.

.

.

.

.

Zrobione? Ok, to zerknij poniżej:

Kiedy blok jest otwarty z każdej strony oznacza to, że masz bezwarunkowe przyzwolenie, aby być lub działać w taki sposób. Gdy jest zamknięty z każdej strony jest to sygnał, że masz bezwarunkowy zakaz w tym obszarze.

Kiedy pojawia się blokada, która uniemożliwia przejście przez poszczególne bloki, tak że linia wychodzi do góry i wraca w dół – jest to sygnał, że pojawia się warunkowe przyzwolenie lub warunkowy zakaz, np.:

Jeśli blok jest zamknięty od prawej i lewej, tak że można do niego wejść, ale nie można przejść bezpośrednio do kolejnego bloku jest to ślepy zaułek. Teoretycznie jest OK, ale nie zaprowadzi Cię dalej. Kiedy w labiryncie pojawia się duża ilość ślepych zaułków można spodziewać się, że osoba, która go narysowała odczuwa znaczny poziom frustracji.

Kiedy natomiast dostajesz się do bloku poprzez pętlę taką jak ta poniżej – jest to tzw. pętla Małego Profesora, który „przechytrza” w ten sposób zakaz, znajduje sposób na eksplorowanie obszaru z innej strony.

Na koniec zwróć uwagę na narysowaną linię. Czy w przypadku ślepego zaułka linia nieznacznie wchodzi do bloku i zaraz wychodzi czy też okala cały napis, eksploruje dany blok? Czy zaznacza cały napis czy może poszczególne słowa? A jak w przypadku innych pętli / obejść? Może to wskazywać na poziom dostępności danego przyzwolenia.

Zobacz teraz czy wyłania się spójny obraz – duża ilość blokad / obejść w danym wierszu lub kolumnie, powtarzalny schemat. Kolumny dotyczą kolejno zakazów (od lewej):
– nie bądź (dotyczy przyzwolenia na przetrwanie);
– nie bądź tym, kim jesteś (dotyczy przyzwolenia na stawanie się indywidualnym);
– nie dorastaj (dotyczy przyzwolenia na dorastanie);
– niech ci się nie uda (dotyczy przyzwolenia na efektywność).
– nie bądź blisko (dotyczy przyzwolenia na intymność);
– nie bądź dzieckiem (dotyczy przyzwolenia na zabawę).

Podsumowanie

Jak Ci się podoba? Dla mnie to ciekawe, inspirujące narzędzie pozwalające na moment refleksji. Jednak jak wskazuje James Buryska – z pewnym przymrużeniem oka. Labirynt nie dotyka głębszych kwestii, a jedynie tego, co wykonujący już wie o sobie. Nie jest to profesjonalne narzędzie diagnostyczne, a raczej opcja poeksplorowania skryptu w nieco luźniejszej formie.

Bibliografia:
Buryska, J. (1976). The Freehand Script Maze. Transactional Analysis Journal, Vol 6(2), Apr 1976, 160-166.

Czego używasz, aby zrealizować swój skrypt?

Skrypt życiowy jest naszym nieuświadomionym planem na życie. Już we wczesnym dzieciństwie na nieświadomym poziomie decydujemy o tym, jaki będzie scenariusz naszego życia, a następnie tak je prowadzimy, aby go potwierdzić. Jest to jedna z kluczowych koncepcji analizy transakcyjnej. W książkach poświęconych AT niemal zawsze dużą część poświęca się zidentyfikowaniu naszego skryptu. W tym wpisie chcę jednak zwrócić uwagę na nieco inną kwestię – waluty skryptu, tj. tego, czym wypełniamy nasz skrypt życiowy.

Waluta skryptu życiowego

Waluta skryptu życiowego (z ang. script currency) to coś, czego używamy, aby zrealizować swój scenariusz. Można powiedzieć, że jest to swojego rodzaju motyw przewodni, do którego często się odnosimy i którego używamy, aby żyć w skrypcie. W „Słowniku analizy transakcyjnej” autorstwa prof. Jarosława Jagieły waluta jest definiowana jako „środek płatniczy gry lub skryptu”.

Eric Berne, twórca analizy transakcyjnej, wymienił pierwotnie trzy waluty skryptu: części ciała (niektórzy autorzy podają tu raczej przemoc), pieniądze i słowa. Gaylon Palmer rozwinął jednak tę koncepcję dodając kolejnych jedenaście walut i tworząc tym samym zestawienie potencjalnych 14 walut. Można być „złapanym” przez walutę (z ang. hooked by) lub nią handlować (z ang. deal in). Kiedy jesteśmy „złapani” przez jakąś walutę używamy jej do uzyskania warunkowego bycia OK (np. Jestem OK, jeśli mam władzę / koncentruję się na pieniądzach.). W drugim przypadku, gdy handlujemy daną walutą, używamy jej do transakcji i wymian (np. koncentruję się na jedzeniu – piszę książki o jedzeniu, często o nim rozmawiam).

Zachęcam Cię do przeanalizowania, którą walutę (lub które waluty) wybrałeś do realizacji swojego skryptu i w jaki sposób. Poniżej znajduje się lista 14 potencjalnych walut wraz z krótkim opisem. Zaznacz te, które są dla Ciebie istotne oraz sprawdź czy mają dla Ciebie znaczenie do uzyskania warunkowego bycia OK (tj. masz poczucie, że jesteś OK, jeśli coś dzieje się wokół danej waluty) czy też używasz ich do wymian (tj. często są tematem, który gości w Twoim życiu – chętnie się na nim koncentrujesz).

Co ważne, koncentrować możemy się na czymś, czego nie mamy, a do czego nieustanie dążymy lub czego nie możemy osiągnąć, choć stanowi ważny temat w naszym życiu, np. dwie osoby mogą mieć władzę jako swoją walutę. Pierwsza będzie wpływowym politykiem, a druga asystentem, który w skrytości marzy, że kiedyś dojdzie do stanowiska Dyrektora Generalnego, choć niekoniecznie ma ku temu kwalifikacje i możliwości. Niezależnie od możliwości temat władzy jednak go absorbuje. To czy osiągnie „sukces” przy użyciu swojej waluty zależy jednak od innych czynników. Podobnie z pieniędzmi – dwie osoby mogą mieć tę walutę skryptową. Jedna będzie milionerem gromadzącym coraz to większe sumy i skoncentrowanym na ich pomnażaniu, a druga będzie tonąć w długach podejmując coraz to gorsze decyzje finansowe. Dla obu pieniądze będą jednak motywem przewodnim.

Z walutami związane są też charakterystyczne gry psychologiczne. To temat na osobny wpis, dzisiaj podam jedynie nazwy, a ciekawych odsyłam do książki „W co grają ludzie” Eric’a Berne’a – kluczowej pozycji na półce z podpisem analiza transakcyjna.

14 walut skryptu: która z nich jest Twoja?

Pomyśl, który temat Cię absorbuje, jest dla Ciebie niezwykle istotny. To jest prawdopodobnie ten motyw, od którego rozpocząłbyś spotkanie z psychoterapeutą lub coachem, zgłaszając go jako ważny w Twoim życiu. Zerknij jak ma się on do poniższej listy:

  1. Wyjątkowość – przywiązywanie dużej wagi do unikatowości rzeczy lub doświadczeń, np. ubioru, wybranej aktywności zawodowej, sportowej, itd.
    Charakterystyczna gra: „Tak, ale”
  2. Lojalność – kluczowe znaczenie ma lojalność względem rzeczy lub osób, np. utrzymywanie tego samego najbliższego przyjaciela lub lekarza przez wiele lat, nawet za cenę oddalenia się od innych osób.
    Charakterystyczna gra: „Gdyby nie ty”
  3. Uczucia – istotne są uczucia i ich okazywanie, np. osoba ta może czuć, że jest OK tylko jeśli płacze ze szczęścia z innymi lub często się wzrusza.
    Charakterystyczna gra: „Cieplarnia”
  4. Władza – ważna jest władza i pozycja z nią związana, np. poszukiwanie aktywności zawodowej związanej z wysoką pozycją i posiadaniem podwładnych.
    Charakterystyczna gra: „Teraz cię mam, ty sukinsynu”, „Kozi róg”
  5. Odwrotność – kluczowe jest bycie przeciwko, stawianie na swoim – inaczej niż reszta, np. tendencja, aby przewrotnie zakładać inną opcję niż współpracownicy czy przyjaciele.
    Charakterystyczna gra: „Nikt mnie nie rozumie”
  6. Seks – aspekt seksualny ma istotne znaczenie, np. częsta masturbacja lub oglądanie pornografii, koncentracja na erotyce.
    Charakterystyczna gra: „Gwałt”
  7. Uroda – przywiązywanie dużej wagi do wyglądu zewnętrznego, np. nieustanne dbanie o figurę, nienaganny makijaż, dobry wygląd, przekonanie o swojej nieskazitelnej urodzie.
    Charakterystyczna gra: „Wada”
  8. Charyzma – kluczowa jest umiejętność przewodzenia innym, pociągania za sobą całych grup (w artykule autor powołuje się na bajkową postać Szczurołapa).
    Charakterystyczna gra: wariant „Ja tylko próbuję Ci pomóc”
  9. Alkohol – koncentrowanie się wokół tematu alkoholu, np. ktoś może znać przepisy wielu drinków, fascynować się produkcją i spożywaniem jakiegoś alkoholu lub znać wiele sposobów na kaca.
    Charakterystyczna gra: „Alkoholik”, „Pijany i Dumny”
  10. Jedzenie – skupienie na temacie jedzenia: wymienianie się przepisami, udoskonalanie swoich umiejętności, częste rozmowy o jedzeniu, czytanie wielu książek / blogów kulinarnych.
    Charakterystyczna gra: związana z zaburzeniami odżywiania
  11. Przemoc – istotna jest przemoc w różnym wydaniu: od oglądania brutalnych filmów, przez agresywne sporty walki aż do faktycznego wykorzystywania przemocy względem innych.
    Charakterystyczna gra: wariant „Ależ to okropne”
  12. Pieniądze – ważne jest to, co z nimi związane: gromadzenie, liczenie, wydawanie.
    Charakterystyczna gra: „Dłużnik”
  13. Słowa – są istotne dla osób, które lubią toczyć długie dysputy na jakikolwiek temat lub też koncentrują się na filozoficznych rozważaniach i teoretycznych zagadnieniach.
    Charakterystyczna gra: wariant „Jak się stąd wydostać”
  14. Specyfiki – zarówno leki, jak i narkotyki; stanowią walutę dla osób, które koncentrują się na przyjmowaniu medykamentów, jak i dla zażywających narkotyki.
    Charakterystyczna gra: „Naćpany i Dumny”

Jak wygląda w praktyce używanie waluty? Jest ściśle powiązane ze skryptem, a zatem także z będącymi jego częścią zakazami i nakazami. Przykładowo osoba, która ma zakaz „nie istniej” i walutę „jedzenie” może realizować swój skrypt przez anoreksję, a osoba która ma zakaz „niech ci się nie uda” korzystając z tej samej waluty może bezskutecznie starać się osiągnąć biegłość w jakiejś sztuce kulinarnej, co będzie stanowiło dla niej istotny element życia. Ktoś inny może używać jedzenia do budowania relacji z innymi: Jestem OK, jeśli zapewniam mojej rodzinie dobrej jakości jedzenie.

Rozpoznanie własnej waluty pozwala zobaczyć jak przy jej użyciu realizujemy swój skrypt. Jest to też ważne, ponieważ waluta jest tylko „środkiem płatniczym” w naszym skrypcie. Może on ulec zmianie (np. w efekcie naszej świadomej pracy rozwojowej nad zmianą sytuacji), podczas gdy nadal będziemy realizować skrypt, tylko przy użyciu innej waluty. Sposób realizacji (obieg skryptu) zostanie ten sam, zmieni się tylko waluta.

Wpis piszę zainspirowana webinarem Tony’ego White’a, który zwrócił uwagę na ten aspekt przy okazji omawiania kwestii zakazów. Na swoim blogu proponuje on, aby przeanalizować ww. waluty i przy każdej z nich:
– zostawić puste pole, jeśli temat zupełnie Cię nie dotyczy;
– zaznaczyć „+” jeśli jest to temat, o którym lubisz rozmawiać lub czytać;
– zaznaczyć „++” jeśli jesteś umiarkowanie zaangażowany w dany temat;
– zaznaczyć „+++” jeśli jest to dla Ciebie bardzo ważny aspekt;
oraz niezależnie:
– zaznaczyć „H” (od hooked by) jeśli używasz waluty, aby być OK;
– zaznaczyć „E” (od exchange) jeśli używasz jej do wymiany głasków.
Pomoże Ci to przeanalizować, których walut używasz i w jaki sposób.
Jego wpis zobaczysz tutaj: przejdź do bloga Tony’ego.

Bibliografia:
Palmer, G. (1977). Script currencies. Transactional Analysis Journal, Vol 7 (1), Jan 1977, 20-23.
Berne, E. (2004). W co grają ludzie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA