I jak tu zbudować porozumienie…

Czy pamiętasz ostatnią rozmowę, w której nie znalazłeś wspólnego języka z rozmówcą? Jak się wtedy zachowywałeś? Próbowałeś przestawić fakty lub opinie, działać, ironizować, a może starałeś się zadbać o przyjemną atmosferę lub wycofałeś się, aby zebrać myśli i wybrać najlepsze rozwiązanie? A jak zachowywał się Twój rozmówca? Reagował adekwatnie na to co mówisz i robisz, czy też inaczej niż się spodziewałeś? Skoro zostałeś z poczuciem, że nie udało się Wam znaleźć wspólnego języka – coś poszło nie tak. Jak zatem dotrzeć do naszych rozmówców: zbudować porozumienie pozwalające na efektywną wymianę zdań?

Różnimy się od siebie pod wieloma względami. Jednym z nich są preferowane kanały komunikacji oraz obszary, których w kontakcie z innymi staramy się unikać. Badania w tym zakresie prowadzili m.in. psychiatra Paul Ware i psycholog kliniczny Taibi Kahler (twórca znanego analitykom transakcyjnym pojęcia driverów). Bazując na swoich doświadczeniach klinicznych i licznych badaniach opracowali oni podwaliny koncepcji adaptacji osobowości – teorii tak skutecznej, że zainteresowała się nią NASA. Taibi Kahler został poproszony o weryfikację kandydatów na astronautów pod kątem ich profilu osobowościowego właśnie z wykorzystaniem tego modelu.

Jedynym z elementów tej koncepcji jest określenie preferowanych kanałów komunikacji, spośród trzech kategorii: myślenie, uczucia i zachowanie. Są to tzw. drzwi kontaktu, które obejmują:
DRZWI WEJŚCIOWE – obszar, w który osoba inwestuje najwięcej energii i jednocześnie jest on dla niej najbardziej dostępny – najłatwiej zbudować porozumienie w oparciu o niego;
DRZWI KOŃCOWE – obszar pracy, który pozwoli na najefektywniejsze zmiany, jednak przejście do niego jest możliwe dopiero po ustanowieniu kontaktu i zbudowaniu relacji, nie każdy rozmówca może się tutaj dostać;
DRZWI PUŁAPKĘ – obszar obrony, który zablokuje osobę, szczególnie jeśli odwołamy się bezpośrednio do niego.

Kolejność poruszania poszczególnych obszarów (myślenie, uczucie, zachowanie) jest zatem bardzo ważna. Warto znać swoją adaptację i związaną z nią sekwencję drzwi kontaktu, aby zrozumieć swoje potrzeby oraz rozpoznać adaptację naszego rozmówcy lub, jeśli tego nie potrafimy, przynajmniej rozpoznać drzwi wejściowe, aby w oparciu o to zbudować porozumienie. Jest to szczególnie istotne w kontaktach z osobami, których preferencje są odmienne od naszych. Wdrożenie tej koncepcji jest też dużym ułatwieniem dla psychologów, trenerów, coachów i innych profesjonalistów pracujących z klientem nad zmianą. Umiejętne przejście od drzwi wejściowych, w których następuje ustanowienie relacji do drzwi końcowych, które pozwalają na realną zmianę, przy jednoczesnym unikaniu drzwi pułapki, w których klient jest w oporze, pozwala na efektywną pracę i realne wsparcie klienta w procesie zmiany.

W oparciu o obserwację swoich klientów Ware wyróżnił sześć adaptacji osobowości powiązanych z klasyfikacją DSM (stąd też nazwy nawiązujące do niej). Kolejny psycholog kliniczny pracujący nad rozwojem koncepcji – Vann Joines, zaproponował mniej etykietujące nazwy, w których pierwszy człon podkreśla zasoby, a drugi – obszar do rozwoju danej adaptacji.

tabela

JAK ZBUDOWAĆ POROZUMIENIE Z OSOBĄ, KTÓREJ DOMINUJĄCA ADAPTACJA TO…

ODPOWIEDZIALNY PRACOHOLIK
Główny driver: Bądź doskonały
Drzwi wejściowe: myślenie (fakty)
Silna strona, której używa: logika
Ceni: dane i informacje

Jest odpowiedzialny i można na nim polegać. Dba o dobre maniery i schludny wygląd. Jeśli powierzy mu się jakieś zadanie z pewnością je wykona. Ma jednak trudność z relaksowaniem się i spontanicznością. To perfekcjonista z nadmiernym poczuciem obowiązkowości. Perfekcji wymaga również od innych, stąd zwykle jest krytyczny. Jego dominujący driver to „Bądź doskonały”, co oznacza, że czuje się dobrze ze sobą, jeśli dokłada starań, aby robić wszystko perfekcyjnie.

Odpowiedzialny pracoholik kontaktuje się z otoczeniem przez myślenie (drzwi wejściowe) i używa określeń odnoszących się do niego („myślę, że…”, „muszę to przeanalizować / przemyśleć”) oraz pyta o szczegółowe dane („Co?”, „Kto?”, „Jak?”). Nawiązanie relacji będzie łatwiejsze, jeśli odwołamy się do myślenia. Korzystne może być także szczere chwalenie go za sprawne wyciąganie wniosków. W komunikacji preferuje adekwatne pytania odnoszące się do faktów.

Przykład nawiązywania relacji:
Rozmówca: „To było nielogicznie.” (myślenie)
Reakcja dopasowana: „Co jeszcze myślisz o tej sytuacji?” (myślenie)
Reakcja niedopasowana: „Jak się z tym czujesz?” (emocje)

Odpowiedzialny pracoholik kieruje się logiką, jednak koncentruje się na niepotrzebnych detalach i całości koncepcji, zamiast na rozwiązaniu problemu. Po nawiązaniu relacji w oparciu o obszar myślenia należy zachęcić go do powiązania myślenia z uczuciami (drzwi końcowe). W tym celu warto nadal zadawać pytania, jednak już o uczucia i emocje. Zintegrowanie emocji z myśleniem pozwoli mu odpuścić i ruszyć dalej z większą swobodą – zmiana nastąpi zatem w obszarze zachowania (drzwi pułapka). W tym momencie można także wyrażać troskę, jako że rozmowa przeniesiona zostaje w obszar emocji. Zachowanie stanowi pułapkę, ponieważ osoba z driverem „Bądź doskonały” stara się robić wszystko perfekcyjnie. Jeśli zasugerujemy, że jej zachowanie wymaga zmiany poczuje, że nie spełnia wewnętrznego nakazu. Utknie wówczas na oskarżaniu siebie i tym mocniej skoncentruje się na obszarze myślenia („muszę to zrozumieć”, „potrzebuję to przemyśleć”), zamiast ruszyć dalej.

BŁYSKOTLIWY SCEPTYK
Główny driver: Bądź doskonały i Bądź silny / Bądź doskonały projektowany
Drzwi wejściowe: myślenie (opinie)
Silna strona, której używa: wartości
Ceni: lojalność i zaangażowanie

Jest doskonałym organizatorem – najpierw myśli, potem działa. Jest czujny i dostrzega detale. Przewiduje potencjalne trudności i jest na nie gotowy. Jest krytyczny względem siebie i innych, w trosce o wysokie standardy. Posiada dwa dominujące drivery: „Bądź doskonały” i „Bądź silny”, co oznacza, że czuje się dobrze ze sobą, jeśli dokłada starań, aby robić wszystko perfekcyjnie, jednocześnie nie okazując słabości i swoich potrzeb.

Błyskotliwy sceptyk kontaktuje się z otoczeniem przez myślenie (drzwi wejściowe). Używa określeń odnoszących się do swoich opinii wynikających z logicznej analizy („uważam, że”). Ceni jasno określony system wartości, do których się odwołuje. Nawiązanie relacji będzie łatwiejsze, jeśli będziemy odwoływać się do jego myślenia zachowując jednocześnie transparentność. Błyskotliwy sceptyk lubi przewidywalność i przejrzystość, jest wyczulony na próby manipulacji. Preferuje adekwatne pytania odnoszące się do jego wartości i opinii.

Przykład nawiązywania relacji:
Rozmówca: „Moim zdaniem należy zachować się rozsądnie.” (myślenie)
Reakcja dopasowana: „Co twoim zdaniem będzie w tej sytuacji rozsądne?” (myślenie)
Reakcja niedopasowana: „I jakie kroki podejmiesz?” (zachowanie)

Błyskotliwy sceptyk myśli schematycznie, przez co może niewłaściwie interpretować sytuacje i działać w oparciu o błędne wnioski. Projektuje też swoje myśli i uczucia na innych. Ważne jest zatem, aby po nawiązaniu relacji zaprosić go do przemyślenia czy jego opinie na temat innych są prawdziwe. Kiedy odkrywa co jest prawdą pojawiają się uczucia (drzwi końcowe) związane z dotychczasowymi osądami. Staje się wtedy mniej sceptyczny i podejrzliwy – następuje zmiana zachowania (drzwi pułapka). Osoba z driverem „Bądź doskonały” i „Bądź silny” robi co może, aby zachowywać się perfekcyjnie i dać sobie radę bez wsparcia innych, więc sugerowanie, że jej zachowanie (drzwi pułapka) wymaga zmiany spowoduje, że poczuje się źle ze sobą i stanie się podejrzliwa. Poczuje się także zaatakowana i odpowie na ten domniemany atak.

KREATYWNY MARZYCIEL
Główny driver: Bądź silny
Drzwi wejściowe: zachowanie (wycofanie)
Silna strona, której używa: wyobraźnia
Ceni: prywatność i własną przestrzeń

Sprawia wrażenie powściągliwego i trzymającego się na uboczu, jest nieśmiały i wrażliwy, stąd wycofuje się z kontaktu z innymi, aby się ochronić. Może być przy tym artystycznie uzdolniony. Pociąga go również nauka, religia lub filozofia. Preferuje samotność, przy czym dla innych jest miły i wspierający. Jego dominujący driver to „Bądź silny”, co oznacza, że czuje się dobrze ze sobą, jeśli ze wszystkim radzi sobie sam i nie okazuje na zewnątrz emocji oraz potrzeb.

Kreatywny marzyciel radzi sobie z otoczeniem przez wycofanie (bierne zachowanie). Nauczył się nie okazywać swoich potrzeb i zaspokajać je w sferze marzeń i wyobraźni. Ustanowienie z nim dobrego kontaktu obejmuje podążanie za nim w jego wyobraźni i wyciągniecie go z niej tak, aby zaczął funkcjonować w rzeczywistości. Aby to osiągnąć warto użyć dyrektywnego stylu komunikacji oraz pytać wprost. Kreatywny marzyciel musi mieć jednak pewność, że wyrażenie siebie nie przytłoczy rozmówcy, stąd należy zadbać o zapewnienie bezpieczeństwa i stabilności podczas rozmowy.

Przykład nawiązywania relacji:
Rozmówca: „Kiedy mam problem wycofuje się i tworzę różne scenariusze.” (zachowanie: wycofanie)
Reakcja dopasowana: „Wyobraź sobie to zatem i opisz co widzisz.” (zachowanie: wycofanie)
Reakcja niedopasowana: „I jakie towarzyszą ci wtedy uczucia?” (emocje)

Kreatywny marzyciel ma tendencję do pogrążania się w swojej wyobraźni. Po nawiązaniu relacji należy zaprosić go do myślenia (drzwi końcowe) o swoich potrzebach i pragnieniach. Ważne jest, aby podzielił się swoimi myślami, a następnie podjął działanie, aby urzeczywistnić swoje pragnienia. Kiedy zintegruje myślenie z zachowaniem pojawi się zmiana w emocjach (drzwi pułapka) – ożywi się i zacznie się ekscytować działaniem. Osoba z driverem „Bądź silny” nauczyła się nie mieć potrzeb i nie wyrażać emocji. Zmuszana do mówienia o swoich emocjach może poczuć się źle ze sobą, jako nie dość silna. Praca na emocjach odbywa się zatem przez integrowanie myślenia z zachowaniem.

ŻARTOBLIWY OPOZYCJONISTA
Główny driver: Staraj się
Drzwi wejściowe: zachowanie (reakcja: lubię / nie lubię)
Silna strona, której używa: humor
Ceni: spontaniczność i kreatywność

Lubi dobrą zabawę i ma dużo energii. Szybko zauważa, co jest nie tak w danej sytuacji i punktuje to. Dobrze się czuje w roli detektywa, krytyka czy reportera śledczego. Ma tendencję do opierania się wszelkim dyrektywnym komunikatom. Za wszelką cenę chce robić rzeczy po swojemu i sprzeciwia się nawet subtelnym naciskom. Ma tendencję do walki o władzę. Jego główny driver to „Staraj się”, co oznacza, że czuje się dobrze ze sobą, jeśli z wkłada dużą ilość energii w różne działania.

Żartobliwy opozycjonista kontaktuje się z otoczeniem przez zachowanie – reakcję typu lubię / nie lubię („Super sprawa!” / „Nieee, bez sensu, nie chcę w to wchodzić.”). Zachowanie to jest też często bierno-agresywne, np. nie prosi wprost o reakcję na swoje potrzeby, ale wysyła ukryte przekazy: zamiast poprosić o otworzenie okna powie: „Trochę tu duszno, prawda?” w oczekiwaniu, że ktoś wstanie i otworzy okno. Najłatwiej zbudować relację pozostając na poziomie reakcji (lubię vs. nie lubię) – reagując żartobliwie. W tej formule czuje się zrelaksowany i bezpieczny.

Przykład nawiązywania relacji:
Rozmówca: „To było zupełnie do kitu.” (zachowanie: reakcja)
Reakcja dopasowana: „Ocho, nie spodobało ci się to.” (zachowanie: reakcja)
Reakcja niedopasowana: „Co jeszcze myślisz o tej sytuacji?” (myślenie)

Kolejnym krokiem jest przejście z żartobliwego tonu do okazania troski niezbędnej, aby Żartobliwy opozycjonista mógł wyrazić uczucia (drzwi końcowe). Dzięki wyrażeniu i doświadczeniu tłumionych emocji przestanie zmagać się tak bardzo ze wszystkimi. Ważne jest wspieranie go i okazywanie akceptacji dla takiego, jakim jest, aby doświadczył, że nie musi się zmieniać, aby być docenionym. Tym samym nie musi walczyć o akceptację. Spowoduje to zmianę w jego sposobie myślenia (drzwi pułapka). Osoba z driverem „Staraj się” inwestuje dużo energii w działania, które jednak nie prowadzą do celu – myśli w kategoriach albo-albo, wszystko albo nic, stąd bezpośrednie odwołanie się do myślenia nie będzie skuteczne i tylko powieli ten schemat.

ENTUZJASTYCZNY PRZESADZAJĄCY
Główny driver: Sprawiaj przyjemność
Drzwi wejściowe: emocje
Silna strona, której używa: współczucie
Ceni: rodzinę i przyjaźń

Ma dużo energii i lubi przebywać z ludźmi. Z serdeczną troską dba o potrzeby innych, zwracając uwagę czy dobrze się czują. Ma jednak tendencję do nadmiernie emocjonalnych reakcji, przez co może się wydawać niestabilny emocjonalnie. Od innych także wymaga uprzejmości i troski o dobrą atmosferę. Jego główny driver to „Sprawiaj przyjemność”, co oznacza, że czuje się dobrze ze sobą, jeśli dba o potrzeby innych osób i to właśnie nauczył się robić już w dzieciństwie. Jest zatem miły i uprzejmy, zależy mu na byciu lubianym i źle znosi konflikty.

Entuzjastyczny przesadzający kontaktuje się z otoczeniem głównie przez uczucia (drzwi wejściowe). Używa określeń odnoszących się do emocji, atmosfery („czuję się…”). Chce sprawiać przyjemność, stąd wypowiada się ostrożnie, często używając trybu przypuszczającego lub pytającego, aby sprawdzić czy to, co mówi, pasuje rozmówcy („tak mi się wydaje”). Emocje są dla niego bardzo ważne i zbudowanie porozumienia będzie łatwiejsze, jeśli odniesiemy się do nich. W ten sposób poczuje, że rozmówca okazał mu uwagę. Najbardziej odpowiada mu troskliwe okazanie zainteresowania dla jego uczuć. Inna możliwość to serdecznie żarty w nawiązaniu do jego emocji.

Przykład nawiązywania relacji:
Rozmówca: „Czuję się tym tak przytłoczony…” (emocje)
Reakcja dopasowana: „Czuję, jak trudne jest to dla ciebie.” (emocje)
Reakcja niedopasowana: „Co myślisz o swojej reakcji?” (myślenie)

Entuzjastyczny przesadzający kieruje się emocjami, jednak są to raczej płytkie emocje, np. wyraża zachwyt, ale raczej nie precyzuje konkretnych zalet. Ma tendencję do uważania, że rzeczywistość jest dokładnie taka, jak mu podpowiadają emocje. Nie uwzględnia przy tym obiektywnych wskaźników. Po nawiązaniu kontaktu warto zaprosić go do myślenia (drzwi końcowe), co pozwoli mu zintegrować emocje z faktami. Najlepiej zrobić to przechodząc do pytań o odczuwane emocje, ponieważ umożliwi to przejście do myślenia. W efekcie tej pracy może nastąpić realna zmiana zachowania (drzwi pułapka) – kiedy zacznie myśleć o tym, co czuje, przestanie reagować nadmiernie emocjonalnie. Osoby z driverem „Sprawiaj przyjemność” od wczesnego dzieciństwa uczą się zachowywać najlepiej jak potrafią, aby sprawiać przyjemność innym. Bezpośrednie pytanie o to co mogą zrobić lub jak mają zamiar działać w danej sytuacji zablokuje je, ponieważ już robią to co mogą, stąd skoncentrują się na swoim przeżywaniu danego problemu.

CZARUJĄCY MANIPULATOR
Główny driver: Bądź silny i Sprawiaj przyjemność / Bądź silny projektowany
Drzwi wejściowe: zachowanie (akcja)
Silna strona, której używa: urok
Ceni: zdolność adaptacji i samowystarczalność

Jest charyzmatyczny i potrafi pociągnąć za sobą innych. Lubi akcję i ekscytację, może zwracać na siebie uwagę wyglądem i drogimi dodatkami. Ma tendencję do manipulowania. Chce być o krok przed wszystkimi i stara się ośmieszyć innych, aby udowodnić swoją wyższość. Za wszelką cenę unika zależności i chce być samowystarczalny. Posiada dwa dominujące drivery, pomiędzy którymi przeskakuje: „Bądź silny” i „Sprawiaj przyjemność”. Z jednej strony czuje się dobrze ze sobą, jeśli ze wszystkim radzi sobie sam i nie okazuje na zewnątrz emocji oraz potrzeb, a z drugiej strony reaguje na potrzeby innych, jednak głównie, aby osiągnąć w ten sposób coś dla siebie.

Czarujący manipulator radzi sobie z otoczeniem przez agresywne działanie w postaci przechytrzania innych. Urokiem i uwodzeniem stara się podporządkować sobie ludzi. Ustanowienie z nim relacji wymaga wyprzedzenia go i ujawnienia manipulacji w żartobliwej konfrontacji. W ten sposób uzyska się jego szacunek i zaciekawienie, które pozwolą na ustanowienie realnego kontaktu, zamiast gry w „złap mnie, jeśli potrafisz”. Nawiązanie pierwszej relacji wymaga odnoszenia się do aktywnego działania.

Przykład nawiązywania relacji:
Rozmówca: „Tu trzeba stanowczo zareagować.” (zachowanie: akcja)
Reakcja dopasowana: „To co zrobisz?” (zachowanie: akcja)
Reakcja niedopasowana: „I myślisz, że to przyniesie założony efekt?” (myślenie)
Ważne jest jednak prowadzenie rozmowy w taki sposób, aby jasne było dla niego, że kontrolujmy rozmowę i reagujemy na próby przechytrzenia nazywając je wprost – w żartobliwy, a nie konfrontacyjny sposób.

Kiedy relacja zostanie nawiązana warto zapytać Czarującego manipulatora jakie są jego potrzeby i skąd założenie, że nie może ich osiągnąć inaczej niż manipulacją. Jest to zaproszenie do zwrócenia uwagi na emocje (drzwi końcowe). Na tym etapie warto wyrażać troskę. Kiedy ujawni emocje i jednocześnie zobaczy, że nie dajemy się przechytrzyć, zacznie pokazywać prawdziwe oblicze, zamiast manipulować. Gdy pozwoli sobie na rzeczywiste odczuwanie, zamiast sprawiania pozorów, dokona się zmiana w myśleniu (drzwi pułapka). Czarujący manipulator koncentruje swoją energię na przechytrzeniu innych i nie myśli długofalowo, stąd zaproszony do przemyślenia czegoś zacznie myśleć o tym jak przechytrzyć rozmówcę, zamiast nad rozwiązaniem problemu.

Jak skorzystać z teorii w praktyce?
Każdy z nas ma pewne aspekty wszystkich sześciu adaptacji. Można zatem mówić o natężeniu cech związanych z daną adaptacją, a nie o jej występowaniu lub nie. Zazwyczaj jednak jedna z nich dominuje i jest wyraźnie dostrzegalna. Nie trzeba jednak znać każdej adaptacji i założeń analizy transakcyjnej, aby skorzystać z tej teorii w praktyce. Jeśli nie mamy pewności co do adaptacji warto podążać za tym, co w danym momencie prezentuje rozmówca. Kluczowe jest rozpoznanie drzwi wejściowych (myślenie, uczucia i zachowanie z podziałem na wycofanie, reakcję i akcję) oraz dopasowanie się do nich. Obszar ten będzie stanowił płaszczyznę do nawiązania relacji. Jeśli przejście, do któregoś z pozostałych obszarów spowoduje blokadę, możemy założyć, że obszar ten stanowi drzwi pułapkę. W ten sposób zidentyfikujemy drzwi wejściowe, końcowe i pułapkę. Rozpoznanie adekwatnego stylu nawiązywania kontaktu pomoże zbudować porozumienie, a profesjonalistom pozwoli na skuteczne prowadzenie klienta do osiągnięcia założonego celu.

Każda adaptacja ma też swoje zasoby i obszary do rozwoju, powiązane z mechanizmem jej powstania. Szczegółowo wykazuję to w poniższych artykułach:
– Adaptacje osobowości – przegląd informacji (koniecznie zobacz tabelę!);
Stany Ja a drivery – model strukturalny.

Bibliografia:
Joines, V.; Stewart, I.(2002). Personality Adaptations. Kegworth and North Carolina: Lifespace Publishing and Chapel Hill.
Ware, P. (1983). Personality Adaptations (Doors to Therapy). Transactional Analysis Journal, Vol 13(1), Jan 1983, 11-19.

Adaptacje osobowości a bioenergetyka (AT i Alexander Lowen)

W jaki sposób poszczególne adaptacje osobowości manifestują się w ciele? Ciekawą perspektywę daje połączenie koncepcji adaptacji osobowości z bioenergetyką Alexandra Lowena, który koncentrował się na pracy z ciałem. Zdaniem Lowena „zdrowie przejawia się we wdzięku ruchów oraz w miękkości i cieple ciała”. Wyróżnił on 5 typów, z których każdy posiada charakterystyczny dla niego wzór obrony na psychologicznym i mięśniowym poziomie.  Typy te odpowiadają poszczególnym adaptacjom, przy czym dwie adaptacje (obsesyjno-kompulsywna i paranoidalna) u Lowena stanowią jeden typ. Krótkie podsumowanie charakterystyki adaptacji osobowości z uwzględnieniem opisów Lowena zawarli w swojej książce „Personality adaptations” Vann Joines i Ian Stewart. Dzisiejszy wpis jest połączeniem tego podsumowania z nieco szerszymi opisami typów Lowena zawartymi w antologii „Ciało i charakter. Diagnozy i strategie w psychoterapii somatyczno-charakterologicznej.

(więcej…)

Adaptacje osobowości – przegląd informacji

Koncepcja adaptacji osobowości jeśli dla mnie jednym z najbardziej praktycznych zagadnień Analizy Transakcyjnej. Rozpoznanie adaptacji osobowości (a także drivera ściśle z nią związanego) pozwala nam lepiej zrozumieć daną osobę, a także dopasować styl komunikacji oraz metody pracy do jej potrzeb. Ważna jest także świadomość własnej adaptacji i przyjrzenie się temu, jak sami funkcjonujemy, jakie mamy potrzeby, oczekiwania względem innych oraz kanały komunikacji.

Dzisiejszy wpis będzie nieco inny niż zwykle – dzielę się z Wami obszernym zestawieniem informacji na temat adaptacji osobowości i rozwinięcia tej koncepcji.

Krótki rys historyczny

Koncepcję adaptacji osobowości opracowali Paul Ware i Taibi Kahler (twórca pojęć takich jak: miniskryp, drivery), a jej początki sięgają lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. Początkowo każdy z nich pracował nad jej elementami osobno, ale szybko zaczęli dzielić się swoimi wnioskami i współpracować. Koncepcją tą zainteresowali się także Vann Joines i Ian Stewart (autorzy m.in. „AT dzisiaj”), którzy rozwinęli jej elementy, wprowadzili swoje nazwy i napisali książkę „Personality Adaptations” (2002). Nad rozwojem swojego modelu pracował także nadal Taibi Kahler, który opracował Process Therapy Model i wydał książkę pod tą samą nazwą (2008). Podkreśla on w niej, że model rozwijał się, a część informacji przedstawionych w „Personality Adaptations” Joinesa i Stewarta wymaga zaktualizowania. Przyjmuję zatem, że model Taibiego Kahlera jest najbardziej rozwinięty. Jest przy tym niezwykle klarowny i użyteczny. W prezentowanym zestawieniu zawarłam wnioski z kolejnych modeli (Paula Ware’a; Vanna Joinesa i Iana Stewarta oraz Taibiego Kahlera). Są pomiędzy nimi subtelne różnice, które pokazują jak rozwijała się koncepcja. Sam Kahler także rozwijał i modyfikował swoją koncepcję i finalnie w jego książkach można znaleźć różne nazwy poszczególnych typów. Najbardziej aktualna koncpecja to Process Communication Model.

Czy mam tylko jedną adaptację?

Jest sześć adaptacji, czy też typów, jak je określa Kahler, związanych z poszczególnymi driverami. Nie oznacza to jednak, że każdy z nas ma tylko jeden typ (jedną adaptację). Paul Ware pisał  o tym, że każdy ma przynajmniej jedną adaptację, ale wiele osób nie ma czystego typu. Vann Joines i Ian Stewart podzielili adaptacje na działania i przeżycia oraz stwierdzili, że każdy ma przynajmniej jedną adaptację działania oraz jedną adaptację przeżycia. Najczęściej prezentujemy tylko jedną z nich, ale po uważnym przyjrzeniu się zauważalne będą cechy tej drugiej. Możliwe jest też, że poszczególne osoby będą prezentować w jakimś stopniu inne adaptacje. Według tego modelu pracuje obecnie wielu analityków transakcyjnych. Taibi Kahler rozwinął jednak tę koncepcję stwierdzając, że każdy z nas ma w sobie wszystkie typy w różnym natężeniu – tworzą piętra. Jeden typ, którego mamy największe natężenie, stanowi dla nas bazę. Jeśli pozytywnie rozwiążemy wyzwanie rozwojowe związane z bazą – przejdziemy do fazy, tj. typu znajdującego się na kolejnym piętrze. Strukturę pokazuje poniższa grafika:

pcm
Fazowanie wyjaśnia zdaniem Kahlera zmiany zachowania i postaw w toku życia. Możemy w ten sposób przejść przez wszystkie piętra (fazy), choć jest to bardzo rzadkie. Kahler pisze o tym, że 2/3 ludzi przechodzi z podstawowego piętra, związanego z naszym dominującym driverem, do kolejnego, a zatem doświadcza zmagania się z wyzwaniami dla następnego drivera. Tylko 1% ludzi przechodzi przez wszystkie piętra. To, czy zmienimy fazę czy też nie zależy od tego, czy na etapie naszego rozwoju (jeszcze w dzieciństwie) nabyliśmy odpowiednie kompetencje. Zmiana fazy nie świadczy zatem o pełniejszym rozwoju danej osoby. Ktoś, kto w dzieciństwie został wyposażony w niezbędne kompetencje do stawiania czoła różnym wyzwaniom rozwojowym nie będzie miał potrzeby przepracowania tematu powiązanego z danym typem osobowości i nie zmieni fazy – nie oznacza to jednak, że nie rozwija się.

Tyle wstępu do teorii, zapraszam Was teraz do zapoznania się z przeglądem informacji:

ADAPTACJE OSOBOWOŚCI – PRZEGLĄD INFORMACJI:

Jeśli interesuje Cię temat adaptacji osobowości zerknij też na dwa wpisy, z których dowiesz się jak wygląda charakterystyczny dla poszczególnej adaptacji model strukturalny oraz jak manifestują się one w ciele:
– Stany Ja a drivery – model strukturalny;
– Adaptacje osobowości a bioenergetyka (AT i Alexander Lowen).

BIBLIOGRAFIA:
Joines, V.; Stewart, I.(2002). Personality Adaptations. Kegworth and North Carolina: Lifespace Publishing and Chapel Hill.
Kahler, T. (2008). The Process Therapy Model. Little Rock: Taibi Kahler Associates, Inc.
Ware, P. (1983). Personality Adaptations (Doors to Therapy). Transactional Analysis Journal, Vol 13(1), Jan 1983, 11-19.
Collignon, G.; Legrand, P.; Parr, J. (2012). Parlez-vous Personality? Process Communication for Coaches. Paris: Kahler Communication Europe.

Stany Ja a drivery – model strukturalny

Model strukturalny pozwala nam rozpoznać obszary do pracy u klienta. Zidentyfikowanie kontaminacji i ich rodzaju oraz wykluczenia stanów Ja jest istotne dla zrozumienia z jakiego rodzaju trudnościami się mierzy i jak zaplanować interwencję. Aby ułatwić sobie pracę możemy w tym celu przyjrzeć się driverowi (sterownikowi) klienta. W oparciu o obserwację zachowań charakterystycznych dla drivera (sterownika) można trafnie wywnioskować jaką adaptację osobowości ma dana osoba. Tę z kolei można opisać używając koncepcji stanów Ja oraz ich kontaminacji i wyłączenia, co pozwala przedstawić model strukturalny dla każdej adaptacji. Upraszczając: na podstawie drivera można założyć jak wygląda model strukturalny danej osoby. Artykuł przedstawia zestawienie typowego dla danej adaptacji drivera (sterownika) i modelu strukturalnego.

Koncepcja adaptacji osobowości została wprowadzona do Analizy Transakcyjnej przez Paula Ware’a (psychiatrę) i Taibiego Kahlera (psychologa klinicznego, twórcę koncepcji driverów / sterowników). Sam koncept adaptacji osobowości jest materiałem na osobny, obszerny artykuł. Na potrzeby dzisiejszego artykułu pozwolę sobie jednak na pewne uproszczenie zestawiając driver (sterownik) z modelem strukturalnym, z pominięciem opisu poszczególnych adaptacji, o których z pewnością napiszę więcej w przyszłości.

Każdy driver (sterownik) wiąże się z kontaminacją, stąd krótkie przypomnienie terminu. Kontaminacja to przejęcie („skażenie”) części stanu Ja-Dorosły przez Ja-Rodzic (kontaminacja rodzicielska) lub stan Ja-Dziecko (kontaminacja dziecięca). Na modelu strukturalnym zaznacza się ją przez zachodzenie okręgów na siebie. Osoba z kontaminacją jest przekonana, że myśli ze stanu Ja-Dorosły, a nie zauważa, że w rzeczywistości posługuje się przekonaniami rodzicielskimi lub dziecięcymi wierzeniami i fantazjami bazującymi na emocjach. Przykład:
– kontaminacja rodzicielska: „Ludziom nie można ufać.”, „Jeśli ci się nie uda – próbuj do skutku.”;
– kontaminacja dziecięca: „Nigdy nikomu nie zaufam.”, „Ludzie mnie nie lubią.”.
W przypadku kontaminacji podwójnej przekonanie rodzicielskie jest wspierane przez dziecięcą  fantazję, np. ww. „Ludziom nie można ufać” z „Nigdy nikomu nie zaufam”. Przykłady zaczerpnięte z „AT dzisiaj”.

Driver (sterownik): Bądź silny

Charakterystyczny dla adaptacji schizoidalnej* (Kreatywny marzyciel**; Dreamer***).

Występuje podwójna kontaminacja, jako że osoby te mają tendencję do bycia krytycznymi względem siebie ze stanu Ja-Rodzic i przygnębionymi w związku z tym ze stanu Ja-Dziecko. W efekcie ze stanu Ja-Dziecko wycofują się, aby uciec od przykrych odczuć. Im bardziej się wycofują, tym bardziej są względem siebie krytyczne, a im bardziej są krytyczne, tym bardziej się wycofują. Finalnie czują się źle i tkwią w tym poczuciu. Dzieci o tej adaptacji uznały, że nie mogą mieć potrzeb, aby nie dokładać już i tak przeciążonym rodzicom z nadzieją, że jeśli będą wystarczająco silne rodzice to docenią i zatroszczą się o nie. Rozwiązaniem było dla nich wycofanie (zamknięcie się w sobie) oraz fantazjowanie o zaspokojeniu swoich potrzeb zamiast realizowania ich w rzeczywistości.

struktura-badz-silny

Nierozwiązane zadanie rozwojowe: zaufanie i bezpieczne przywiązanie.

Charakterystyczne są zakazy: niech ci się nie uda, nie przynależ, nie bądź zdrowy (na umyśle), nie czuj (radości, seksualności, złości), nie odczuwaj radości, nie dorastaj, nie myśl.

Driver (sterownik): Bądź doskonały

Charakterystyczny dla adaptacji obsesyjno-kompulsywnej* (Odpowiedzialny pracoholik**; Thinker***).

Występuje kontaminacja rodzicielska. Dorosły jest napędzany przez rodzicielskie „powinieneś / nie powinieneś”. Osoba ta ma tendencję do przestrzegania rodzicielskich żądań odnośnie powinności ciężkiej pracy i właściwego zachowania bardziej niż zastanawiania się nad tym, na ile te oczekiwania i normy są adekwatne do aktualnej sytuacji. Dzieci o tej adaptacji były nadmiernie dostosowane do rodziców, dorosły za szybko i straciły wiele ze swojego dzieciństwa. Osoby te ignorują zatem płynące ze stanu Ja-Dziecko uczucia i potrzeby.

struktura-badz-doskonaly

Nierozwiązane zadanie rozwojowe: testowanie ograniczeń (limitów) i uczenie się jak balansować pomiędzy oczekiwaniami rodziców a własnymi pragnieniami.

Charakterystyczne są występujące zakazy: nie bądź dzieckiem, nie czuj, nie bądź blisko, nie czuj się ważny, nie odczuwaj radości.

Driver (sterownik): Sprawiaj przyjemność

Charakterystyczny dla adaptacji histrionicznej* (Entuzjastyczny przesadzający**; Feeler***).

Występuje kontaminacja dziecięca. W stresujących sytuacjach osoba ta powraca do dziecięcej strategii oceniania rzeczywistości wyłącznie w odniesieniu do jej uczuć. Dorosły jest używany niejako w służbie Dziecka – do znalezienia dowodów na to, że to co czuje jest prawdziwe. W dzieciństwie myślenie tych osób było dyskredytowane. Kiedy myślały słyszały komunikaty w stylu: „nie zaprzątaj tym swojej ślicznej główki”. W rezultacie są one często niepewne efektów swojego toku rozumowania i używają określeń w stylu „Zgaduję, że… / Domyślam się, że…”.

struktura-sprawiaj-przyjemnosc

Nierozwiązane zadanie rozwojowe: oddzielenie uczuć od faktów.

Charakterystyczne są zakazy: nie dorastaj, nie myśl, nie bądź ważny, nie bądź sobą.

Driver (sterownik): Staraj się

Charakterystyczny dla adaptacji bierno-agresywnej* (Żartobliwy opozycjonista**; Funster***).

Występuje podwójna kontaminacja. Osoby te są krytyczne względem siebie ze stanu Ja-Rodzic, a następnie walczą z tym ze stanu Ja-Dziecko. Walka, która odbywała się na linii dziecko – rodzice, przenosi się do wewnątrz i konfliktuje stan Ja-Rodzic ze stanem Ja-Dziecko. Symbolizują to strzałki pomiędzy tymi stanami. Jest to nierozwiązany dylemat: im bardziej Ja-Rodzic krytykuje, tym bardziej Ja-Dziecko się broni, a im bardziej Ja-Dziecko się broni, tym bardziej Ja-Rodzic krytykuje. W dzieciństwie osoba ta miała z dużym prawdopodobieństwem nadmiernie kontrolujących rodziców, którzy oczekiwali, że zrobi wszystko zgodnie z ich oczekiwaniami i blokowali w ten sposób rozwój jego autonomii.

struktura-staraj-sie

Nierozwiązane zadanie rozwojowe: autonomia.

Charakterystyczne są zakazy: nie dorastaj, nie czuj, niech ci się nie uda, nie bądź blisko, nie odczuwaj radości.

Połączenie drivera Bądź doskonały i Bądź silny

Charakterystyczne dla adaptacji paranoidalnej* (Błyskotliwy sceptyk**; Believer***).

Występuje kontaminacja rodzicielska i wykluczony jest stan Ja-Dziecko. Ze stanu Ja-Rodzic osoba ta jest nieugięta w swoich oczekiwaniach odnośnie właściwego zachowania. Próbuje zrobić wszystko tak, aby nikt nie miał żadnych zastrzeżeń. Uczucia i zachowania związane ze stanem Ja-Dziecko, które są spontaniczne i nieprzewidywalne, są w związku z tym wyłączone. Spontaniczność i zabawę uważa za zbyt ryzykowne, aby się w nie angażować.

Joines i Stewart zestawiają tę adaptację z połączeniem driverów Bądź doskonały i Bądź silny, które są współwystępujące u danej osoby. Kahler określa jednak tę adaptację jako związaną z driverem Bądź doskonały (projektowany), charakteryzującym się postawą „Ja jestem OK – Ty jesteś OK, jeśli jesteś doskonały”.

struktura-paranoid

Nierozwiązane zadanie rozwojowe: zaufanie i bezpieczne przywiązanie.

Charakterystyczne są zakazy: nie bądź dzieckiem, nie bądź blisko, nie ufaj, nie czuj, nie odczuwaj radości, nie przynależ.

Połączenie drivera Bądź silny i Sprawiaj przyjemność

Charakterystyczne dla adaptacji antyspołecznej* (Czarujący manipulator**; Doer***).

Występuje kontaminacja dziecięca i wykluczenie stanu Ja-Rodzic. Osoby te myślą z intuicyjnego i kreatywnego stanu Dorosły w Dziecku (Mały Profesor), bardziej niż z faktycznego Dorosłego. Używają swojego myślenia do przechytrzenia innych i wygłupienia ich, bardziej niż do rozwiązywania długofalowych problemów. Rodzicielskie zasady i wartości stoją nierzadko na drodze ich oczekiwaniom, stąd stan Ja-Rodzic jest wykluczony. Dzieci te widzą informację od rodziców jako próbę manipulacji z ich strony. Doświadczając porzucenia ze względu na fizyczną lub emocjonalną nieobecność rodziców, decydują się wygrać rywalizację i „pokazać” rodzicom. Uczą się myśleć i działać jakby im nie zależało i uwodzić innych przez dawanie im tego, czego chcą.

Joines i Stewart zestawiają tę adaptację z połączeniem driverów Bądź silny i Sprawiaj przyjemność, między którymi przeskakuje osoba je posiadająca. Kahler określa jednak tę adaptację jako związaną z driverem Bądź silny (projektowany), charakteryzującym się postawą „Ja jestem OK – Ty jesteś OK, jeśli jesteś silny”.

struktura-antisocial

Nierozwiązane zadanie rozwojowe: zaufanie i bezpieczne przywiązanie.

Charakterystyczne są zakazy: nie bądź blisko, nie czuj (smutku, strachu), niech ci się nie uda, nie myśl (w kategoriach rozwiązywania problemów – myśl jak  przechytrzyć i wygłupić innych).

……………………………………………………………

Powyższe podsumowanie jest skrótem założeń przedstawionych w książce „Personality Adaptations” autorstwa Joinesa i Stewarta (2002). Osoby zainteresowane pogłębieniem tematu odsyłam do tej publikacji oraz do „The Process Therapy Model” Kahlera (2008), którego prace stanowiły podstawę do wniosków wyciąganych przez Joines’a i Stewarta.

Jeśli interesuje Cię jak w związku z tym rozpoznać driver (sterownik) u drugiej osoby zerknij na artykuł: Jak rozpoznać driver w 15 minut?

Jeśli masz ochotę zagłębić się nieco w temat driverów – zerknij na ich szczegółowe opisy:
– Driver: Bądź silny – analiza;
– Driver: Bądź doskonały – analiza;
– Driver: Staraj się – analiza;
– Driver: Sprawiaj przyjemność – analiza.
Opis drivera Spiesz się zamieszczę niebawem.

* Nazwy adaptacji odnoszące się do zaburzeń psychicznych wprowadził Paul Ware (psychiatra), podkreślając jednak, że nie chodzi o sugerowanie zaburzenia w rozumieniu klinicznym, a o zespół typowych cech, które w skrajnym (patologicznym) natężeniu mogą przejawiać się tego rodzaju zaburzeniem. U osób zdrowych występują w znacznie mniejszym natężeniu, przez co wskazują na charakterystyczne zachowania przy jednoczesnym pełnym zdrowiu w klinicznym rozumieniu.

** Nazwy wprowadzone zostały przez Vanna Joinesa (psychologa klinicznego), aby odejść od terminologii klinicznej i podkreślić zarówno negatywne, jak i pozytywne cechy łączące się z każdą adaptacją.

*** Nazwy wprowadzone przez Taibiego Kahlera (psychologa klinicznego) i stosowane w opracowanym przez niego Process Therapy Model (PTM) i Process Communication Model (PCM).

Bibliografia:
Joines, V.; Stewart, I. (2002). Personality Adaptations. Kegworth and North Carolina: Lifespace Publishing and Chapel Hill
Kahler, T. (2008). The Process Therapy Model. Little Rock: Taibi Kahler Associates, Inc.