Trójkąt Dramatyczny: mity, którymi żyjemy

W idealnych warunkach towarzyszy nam poczucie, że jesteśmy w porządku – zarówno my sami, jak i inni ludzie. Mamy wtedy pozytywne nastawienie do siebie i do innych. Analiza transakcyjna określa tę postawę jako „Ja jestem OK i Ty jesteś OK”. Cechuje ją wzajemny szacunek, poszanowanie dla potrzeb i granic swoich i innych osób, życzliwość do siebie i innych. W życiu jednak rzadko bywa idealnie i stan ten często tracimy, a gdy się to dzieje, zapraszamy mity – przekonania, w które wierzymy i które są pierwszym krokiem do wejścia w Trójkąt Dramatyczny w jednej z trzech ról: Ratownika, Prześladowcy lub Ofiary.

Na marginesie dla praktyków AT: Taibi Kahler uważa mity za swoją najważniejszą koncepcję, mimo że wprowadził do analizy transakcyjnej tak ważne pojęcia jak driver i miniskryp. Mity uznał jednak za znacznie ważniejsze odkrycie.

Czym są mity?

To przekonania odnośnie naszego wpływu na emocje innych lub wpływu innych osób na nasze emocje. Bardzo wyraźnie widać je w naszej postawie, a także w sformułowaniach, których używamy. Przyjrzyj się uważnie swoim przekonaniom i temu, jak je wyrażasz w słowach – odkryjesz swój mit. Pomoże Ci to przeanalizować swoje najczęstsze role w Trójkącie Dramatycznym.

Dlaczego mówimy tu o micie? Ponieważ w rzeczywistości odpowiadamy tylko za swoje emocje, a inni za swoje. W określonych sytuacjach możemy oczywiście odczuwać adekwatne emocje – trudno przecież cieszyć się przy stracie, czy smucić podczas przyjemnego momentu. To jednak my sami decydujemy o własnych emocjach i wyrażamy je w zgodzie ze sobą. Kiedy zaczynasz wierzyć w to, że to Ty powodujesz emocje innych lub inni sprawiają, że czujesz się w określony sposób – jesteś pod wpływem mitu, a zatem jedną nogą w Trójkącie Dramatycznym.

 

Trójkąt Dramatyczny - mity


MIT PRZEŚLADOWCY: Mogę sprawić, że poczujesz się źle.

Prześladowca w Trójkącie Dramatycznym działa w obronie swoich racji, jednak ignoruje lub umniejsza przy tym potrzeby innych. Może nie uznawać perspektywy drugiej strony lub chcieć intencjonalnie ukarać kogoś za niewłaściwe, w jego mniemaniu, zachowanie. Mit, który mu towarzyszy, dotyczy przekonania, że może sprawić, że inni ludzie poczują się źle (emocjonalnie). Inaczej mówiąc prześladowca myśli, że ma moc wywołania u innych negatywnych emocji.

– „No cóż, wkurzyłam cię, bo sobie na to zasłużyłeś.” (= mam moc, aby cię wkurzyć kiedy chcę)
– „Tak? To zobaczymy jak ci będzie teraz miło.” (= sprawię, że poczujesz się gorzej)

Mit ten wyraża się także w przekonaniu, że inni ludzie mają taką moc względem domniemanej ofiary:
– „Uważaj na ludzi, mogą cię łatwo zranić.” (= inni sprawią, że poczujesz się źle)

Przyjrzyj się uważnie twoim przekonaniom odnośnie innych osób. Czy pojawiają się w nich fantazje o tym, że kogoś wkurzysz, ukarzesz, sprawisz, że będzie mu smutno lub wywołasz w nim/niej jakieś inne negatywne emocje? To właśnie mit prześladowcy: że Ty to sprawiasz – wywołujesz negatywne emocje u innej osoby, a zatem od Ciebie zależy czy ktoś będzie w złym stanie emocjonalnym. To nieprawda. O ile możesz zadbać o stworzenie takich okoliczności, w których ktoś prawdopodobnie poczuje się źle, o tyle nie masz magicznych mocy umożliwiających „włożenie” w kogoś negatywnych emocji – to już nie zależy od Ciebie, a od decyzji i sposobu przeżywania tej drugiej strony.


MIT RATOWNIKA: Mogę sprawić, że poczujesz się dobrze.

Ratownik przejmuje odpowiedzialność za drugą stronę – niesie pomoc, często z najlepszą intencją, jednak zabiera wówczas sprawczość osobie, którą ratuje. Świadomie lub nie, uważa drugą osobę za gorszą, niezdolną do samodzielnego rozwiązania problemu. Mit, który utrzymuje, dotyczy tego, że może sprawić, aby ktoś poczuł się dobrze (emocjonalnie). Wierzy, że ma moc wywoływania pozytywnych emocji.

– „Kochanie, o nic się nie martw, wiem jak cię uszczęśliwić” (= mogę sprawić, że będziesz szczęśliwy/a)
– „Spokojnie, otrzyj łzy, zajmę się tobą, zaraz poczujesz się lepiej.” (= sprawię, że będziesz się cieszyć zamiast smucić)

Mit ten wyraża się także w przekonaniu, że inni ludzie mają taką moc względem domniemanego odbiorcy „pomocy”:
– „O rety, ależ on/ona cię uszczęśliwia.” (= inni sprawiają, że czujesz się dobrze)

Przeanalizuj swoje przekonania odnośnie innych osób. Czy pojawiają się w nich fantazje o tym, że kogoś uszczęśliwiasz, zadowalasz, sprawiasz, że czuje się dumny/a, rozbawiasz lub wywołujesz w nim/niej jakieś inne pozytywne emocje? To właśnie mit ratownika: że Ty to sprawiasz – wywołujesz pozytywne emocje u innej osoby, a zatem od Ciebie zależy czy ktoś będzie w dobrym stanie emocjonalnym. To nieprawda. O ile możesz zadbać o stworzenie takich okoliczności, w których ktoś prawdopodobnie poczuje się dobrze, o tyle nie masz magicznych mocy umożliwiających „włożenie” w kogoś pozytywnych emocji – to już nie zależy od Ciebie, a od decyzji i sposobu przeżywania tej drugiej strony.


MIT OFIARY: Możesz sprawić, że poczuję się dobrze lub źle.

Ofiara odbiera sobie zdolność do samodzielnego działania. Sprawczości upatruje w innych. Często nie wierzy w swoje zdolności, ma przekonanie, że sama nie da rady, zdarza się też, że czuje się pokrzywdzona. Mit, w który wierzy, dotyczy wpływu innych osób na swoje emocje. Jest przekonana, że to inni mają moc sprawiania, że poczuje się emocjonalnie dobrze lub źle.

– „Sprawiasz, że jestem najszczęśliwszą osobą na świecie.” (= masz moc wywoływania u mnie pozytywnego stanu emocjonalnego)
– „Przez ciebie ciągle płaczę, ranisz mnie nieustannie, przez ciebie jestem w rozsypce.” (= masz moc wywoływania u mnie negatywnego stanu emocjonalnego)

Tu również przyjrzyj się uważnie swoim przekonaniom. Czy masz poczucie, że inne osoby mogą wpłynąć na Twój stan emocjonalny? Uszczęśliwić cię lub unieszczęśliwić? Że gdyby nie on / ona / oni to z Twoimi emocjami byłoby zupełnie inaczej? To właśnie mit ofiary: że to oni, ci inni to sprawiają – wywołują u Ciebie pozytywne lub negatywne emocje. O ile inni faktycznie mogą zorganizować sytuację tak, aby była ona potencjalnie przyjemna lub nieprzyjemna w odbiorze, o tyle to jak ją odbierasz i przeżywasz zależy już tylko od Ciebie.


Trójkąt Dramatyczny: życie w micie

Być może powiesz: „Ale jak to? Przecież ja faktycznie mogę uszczęśliwić / rozzłościć mojego partnera / partnerkę. Tak to działa w naszym związku. Po prostu dobrze wiem, co jego / ją cieszy / złości.”  albo „No tak, ale mój szef ma taki charakterek, że zawsze bez problemu mnie zirytuje.” Zauważ, że do gry psychologicznej potrzeba komplementarnego gracza: Prześladowca i Ratownik poszukują Ofiar i na odwrót. Jeśli postrzegasz swojego szefa jako osobę, która może sprawić, że masz negatywne emocje, prawdopodobnie jesteście w układzie Prześladowca (szef) – Ofiara (Ty). Podobnie jeśli wierzysz, że uszczęśliwiasz swoją drugą połówkę (że to Ty zapewniasz jej szczęście), druga strona prawdopodobnie wierzy w to, że jej szczęście zależy od Ciebie. Jest to układ Ratownik – Ofiara. Tak właśnie wchodzimy w Trójkąt Dramatyczny – z komplementarnym graczem.

Pewnie widzisz już swoje ulubione mity, te najbardziej żywe. Pokazują one Twoją najczęstszą rolę w Trójkącie Dramatycznym. Prawdopodobnie widzisz też, że w różnych sytuacjach i w stosunku do różnych osób uruchamiasz różne mity. Mamy zwykle swoją ulubioną rolę, ale pozostałe także nie są nam obce.

To złudzenie, że wywołujesz emocje u innych ludzi lub oni wywołują je w Tobie. Odbiera to moc sprawczą i decyzyjność: innym lub sobie. Owszem, uruchamiasz i przeżywasz emocje zależnie od sytuacji, a zatem także zależnie od zachowania innych ludzi. Tak, ktoś może zadbać o zorganizowanie okoliczności, które będą dla Ciebie przyjemne lub nieprzyjemne, ale to Ty uruchamiasz emocje i przeżywasz je, nie inni za Ciebie, ani nie Ty za innych. Może się to wydawać banalne, w końcu to tylko sformułowanie, tak się mówi potocznie, nic wielkiego, prawda? Jednak mity pokazują gdzie lokujesz decyzyjność i moc sprawczą, co wskazuje zarówno na Twoją rolę w Trójkącie Dramatycznym, jak i pozycję życiową. W związku z tym warto im się przyjrzeć. Wszystkie te:
– „tak mi się dzieje w życiu” (zamiast: „tak organizuję sobie życie”),
– „inni mi tak robią” (zamiast: „pozwalam na pewne zachowania w stosunku do mnie”),
– „on / ona wywołuje u mnie radość / smutek” (zamiast: „smucę się / cieszę się, kiedy…”),
– „tylko ja mogę ją / jego uszczęśliwić” (zamiast: „on / ona jest szczęśliwa, kiedy…”)
pokazują ważne obszary do pracy nad sobą. Warto obejrzeć kiedy uaktywniamy mit i zadbać o powrót do pozycji OK-OK.

Ty masz wpływ na swoje życie, decyzje, emocje – inna osoba na swoje. I tak jest OK.

A jeśli interesują Cię konkretne wskazówki jak wyjść z roli w Trójkącie Dramatyczny zapraszam Cię do zerknięcia na wpis: Jak wyjść z roli w Trójkącie Dramatycznym?

Bibliografia:
Collignon, G.; Legrand, P.; Parr, J. (2012). Parlez-vous Personality? Process Communication for Coaches. Paris: Kahler Communication Europe.
Kahler, T. (2008). The Process Therapy Model. Little Rock: Taibi Kahler Associates, Inc.

Trójkąt Dramatyczny: dwa typy Ofiary

Rola Ofiary w Trójkącie Dramatycznym może być zróżnicowana, zależnie od sposobu, w jaki dana osoba w nią weszła. Zwraca na to uwagę Fanita English, proponując podział na dwa typy (a w nich na dwa podtypy). Autorka podkreśla odmienny charakter roli Ofiary w każdym z typów, aby zwrócić uwagę na ich przejawy oraz możliwe konsekwencje. Jeśli wiesz o sobie, że często wchodzisz w rolę Ofiary lub też pracujesz z klientami nad wychodzeniem z Trójkąta Dramatycznego, sprawdź, który typ Ofiary pasuje do analizowanej przez Ciebie sytuacji. Uczucia zastępcze oraz oczekiwane znaki rozpoznania różnią się zależnie od typu. Ważne jest, aby terapeuta czy coach nie dawał znaków rozpoznania dla uczuć zastępczych i zidentyfikował autentyczne.

W obu typach ma miejsce transakcja wymuszająca (rakietowanie, z ang. „racketeering”, termin wprowadzony przez Fanitę English), tj. osoba inicjująca transakcję pokazuje uczucia zastępcze i wymusza otrzymanie od rozmówcy znaków rozpoznania. Wymiana będzie trwała tak długo, jak długo rozmówca będzie odpowiadał komplementarnie. Inicjujący może kontynuować transakcje wymuszające, jednak może wybrać przeżycie wypłaty skryptowej, jeśli transakcje wymuszające nie kończą się sukcesem. Dzieje się tak gdy rozmówca skrzyżuje transakcję (odpowie z innego niż oczekiwany stanu Ja) lub będzie chciał zakończyć rozmowę i odejść. Inicjujący zmieni wówczas swój stan Ja.

Typ I Ofiary

Wywodzi się z pozycji życiowej „Ja jestem nie OK – Ty jesteś OK”. Komunikaty pochodzą ze stanu Ja-Dziecko i są adresowane do stanu Ja-Rodzic. Nadawca może prezentować się jako bezradny (podtyp Ia) lub rozwydrzony (podtyp Ib). Podtyp bezradny poszukuje Ratownika (odpowiedzi ze stanu Ja-Rodzic Opiekuńczy) i pozytywnych znaków rozpoznania, podczas gdy podtyp rozwydrzony poszukuje Prześladowcy (odpowiedzi ze stanu Ja-Rodzic Normatywny) i negatywnych znaków rozpoznania. Kiedy transakcje wymuszające będą niesatysfakcjonujące zmieni stan Ja z Ja-Dziecko na Ja-Rodzic i przeżyje wypłatę z gry „Teraz cię mam, ty sukinsynu” kosztem stanu Ja-Dziecko rozmówcy. Typ I rozpoczyna wymianę w pozycji Ofiary.

Przykład transakcji:
Inicjujący: Ech, ależ okropnie się dzisiaj czuję! (Ofiara; Ja-Dziecko)
Rozmówca: Oj, to bardzo mi przykro. Co się dzieje? (Ratownik; Ja-Rodzic)
Inicjujący: Okropnie boli mnie głowa, a mam tyle pracy do zrobienia. (Ofiara; Ja-Dziecko)
Rozmówca: Naprawdę przykro mi to słyszeć. Mogę ci jakoś pomóc? (Ratownik; Ja-Rodzic)
(itd.)
Rozmówca: Bardzo mi przykro, mam nadzieję, że dasz radę mimo to. Muszę już lecieć na spotkanie. (Ratownik; Ja-Rodzic + zamiar zakończenia wymiany)
Inicjujący: Nigdy nie można na tobie polegać! W niczym mi nie pomagasz! (zmiana – Prześladowca; Ja-Rodzic)

Osoba będąca typem I Ofiary w Trójkącie Dramatycznym prezentuje się jako nieustannie narzekająca i wiecznie cierpiąca. Może mieć różne somatyczne dolegliwości i zwykle chętnie o nich mówi. Może grozić odebraniem sobie życia, jednak najczęściej ma to na celu zwrócenie na siebie uwagi i zaszantażowanie innych osób. Jeśli osoba ta jest w związku i partner przestanie odpowiadać pożądanymi znakami rozpoznania możliwe, że zwróci się o pomoc do terapeuty i zacznie względem niego stosować transakcje wymuszające.

Typ II Ofiary

Wywodzi się z pozycji życiowej „Ja jestem OK – Ty jesteś nie OK”. Komunikaty pochodzą ze stanu Ja-Rodzic i są adresowane do stanu Ja-Dziecko. Nadawca może prezentować się jako pomocny (podtyp IIa) lub apodyktyczny (podtyp IIb). Podtyp pomocny występuje w roli Ratownika (stan Ja-Rodzic Opiekuńczy) i oczekuje wdzięczności, podczas gdy podtyp apodyktyczny występuje w roli Prześladowcy (stan Ja-Rodzic Normatywny) i oczekuje raczej podporządkowania. Kiedy transakcje wymuszające będą niesatysfakcjonujące – nie uzyska oczekiwanego „dziękuję” czy „przepraszam” od rozmówcy – zmieni stan Ja z Ja-Rodzic na Ja-Dziecko (wejdzie tym samym w rolę Ofiary) i przeżyje wypłatę z gry „Kopnij mnie”. Typ II kończy zatem wymianę w pozycji Ofiary. Zdaniem Fanity English to ten typ szczególnie wymaga wsparcia, choć może to nie być wyraźnie widoczne.

Przykład transakcji:
Inicjujący: Na pewno jest ci wygodnie na tej kanapie? (Ratownik, Ja-Rodzic)
Rozmówca: Tak, dziękuję. (Ofiara, Ja-Dziecko)
Inicjujący: A może przesiądziesz się na fotel? Będzie ci wygodniej. (Ratownik, Ja-Rodzic)
Rozmówca: Jasne, chętnie, dzięki za troskę. (Ofiara, Ja-Dziecko)
Inicjujący: I jak lepiej? (Ratownik, Ja-Rodzic)
Rozmówca: Nie widzę różnicy. (Dorosły, transakcja skrzyżowana)
Inicjujący: Ech, jak zwykle. Tak się staram i nikt tego nie zauważa. (zmiana – Ofiara, Ja-Dziecko)

Osoba ta prezentuje się jako kompetentna i radząca sobie z przeciwnościami losu. W Trójkącie Dramatycznym preferuje rolę Ratownika lub ew. Prześladowcy jeśli jest sfrustrowana. Za tym wizerunkiem kryje się jednak pragnące znaków rozpoznania Ja-Dziecko. Dotyczy to często osób, które w dzieciństwie brały zbyt dużą odpowiedzialność za emocjonalne obciążenia w rodzinie. Nauczyły się one nie dawać upustu swoim emocjom. Jeśli osoba ta ma dolegliwości somatyczne to zwykle są one ukryte (wrzody, problemy z sercem) i raczej nie mówi o nich zbyt chętnie. Transakcje wymuszające u tego typu Ofiary są subtelne. Wydaje się, że jest ona raczej partnerem dla inicjującego. Wszystko to sprawia, że terapeuta może uznać, że nie wymaga ona dużej uwagi, jako że wygląda na samowystarczalną. Osoba ta może deklarować, że świadomie wchodzi w rolę Ratownika oraz zapewniać, że może ją podjąć lub z niej zrezygnować w pełni świadomie i w dowolnym momencie. W rzeczywistości silne treści ze stanu Ja-Rodzic nie pozwalają jej na zaopiekowanie się sobą. Kiedy role się zmienią i z Ratownika lub Prześladowcy wejdzie w rolę Ofiary przeżywa raczej rozpacz niż depresję i ma poczucie beznadziei bardziej niż bezradności. Wydaje się łatwo wychodzić z tego stanu i ponownie wchodzić w rolę Ratownika lub Prześladowcy, jednak jeśli zbyt często przeżyje wypłatę w „Kopnij mnie” w roli Ofiary może zdecydować się na samobójstwo lub zabójstwo w afekcie. Najbliższe otoczenie jest zwykle zszokowane takim obrotem spraw i nie może uwierzyć, że zrobiła to tak odpowiedzialna osoba.

Komplementarna gra

Typ I i typ II Ofiary grają ze sobą. Transakcja rozpoczyna się gdy typ I jest w roli Ofiary, a typ II w roli Ratownika lub Prześladowcy, a gdy następuje zmiana, typ I kończy w roli Prześladowcy, a typ II w roli Ofiary. Może to dotyczyć jednostkowych sytuacji, np. wymian podczas spotkań dwóch osób na przyjęciu, jak i długoterminowych relacji, np. w małżeństwie. Rolą terapeuty jest wówczas dokonać rozróżnienia między typami transakcji wymuszających oraz wypłatami płynącymi z transakcji wymuszających a wypłatami skryptowymi będącymi rezultatami gry. Kluczowa jest także praca nad tym, aby nie rozpoczynać wchodzenia w Trójkąt Dramatyczny. O tym jak wychodzić z roli w Trójkącie Dramatycznym i zamiast tego pracować nad rolą w Trójkącie Wygrywającym pisałam w artykule: Jak wyjść z roli w Trójkącie Dramatycznym?

* Okreslenia, których używa Fanita English to:
– typ Ia: helpless, przetłumaczyłam jako „bezradny”;
– typ Ib: bratty, przetłumaczyłam jako „rozwydrzony” (w „Analiza Transakcyjna dzisiaj” typ ten został przetłumaczony jako „narzekający”);
– typ IIa: helpful, przetłumaczyłam jako „pomocny” (w „Analiza Transakcyjna dzisiaj” typ ten został przetłumaczony jako „uczynny”);
– typ IIb: bossy, przetłumaczyłam jako „apodyktyczny”.

Bibliografia:
English, F. (1976). Differentiating Victims in the Drama Triangle. Transactional Analysis Journal, Vol 6(4), Oct 1976, 384-386.
English, F. (1976). Racketeering. Transactional Analysis Journal, Vol 6(1), Jan 1976, 78-81.

Jak wyjść z roli w Trójkącie Dramatycznym?

Trójkąt Dramatyczny to koncepcja, która ilustruje tzw. role skryptowe (Ratownik, Prześladowca, Ofiara) przyjmowane przez ludzi – role, w które wchodzimy w swoim życiu w rożnych sytuacjach. Ich obejrzenie pozwala zobaczyć, w jakie gry psychologiczne gramy z innymi oraz jak wyglądają nasze relacje i ich dynamika oraz potrzeby. Autorem koncepcji jest Stephen Karpman.

Sam Trójkąt Dramatyczny kieruje naszą uwagę na to, co robimy niewłaściwie, na nasze deficyty. W związku z tym powstała koncepcja Trójkąta Wygrywającego (tłumaczony też jako Trójkąt Zwycięzcy), stanowiącego pozytywne przeciwieństwo Trójkąta Dramatycznego (Acey Choy). Deficyty, nieodłącznie związane z każdą z ról w Trójkącie Dramatycznym, zostały w nim zastąpione zasobami, które pozwalają na budowanie relacji wolnych od gier psychologicznych (na tyle, na ile to możliwe). Rozwój określonych umiejętności pozwala na zadbanie o swoje potrzeby w konstruktywny sposób, bez wchodzenia w gry.

W dzisiejszym wpisie przedstawię koncepcję Trójkąta wygrywającego (Trójkąta Zwycięzcy) oraz sposoby wzmacniania pożądanych kompetencji, aby wyjść z Trójkąta Dramatycznego. Jest to jedna z moich ulubionych koncepcji w Analizie Transakcyjnej. Poniższa rycina pokazuje Trójkąt Dramatyczny oraz możliwe nowe, konstruktywne role: Asertywny, Opiekun (tłumaczony także jako Troszczący się), Wrażliwy (tłumaczony także jako Potrzebujący).

trojkat-dram

W AT Trójkąt Dramatyczny symbolicznie rysuje się do góry nogami (tj. czubkiem w dół), podczas gdy Trójkąt Wygrywający (Trójkąt Zwycięzcy) rysujemy czubkiem do góry. Ma to symbolizować niestabilność Trójkąta Dramatycznego i deficyty jego ról oraz stabilność Trójkąta Wygrywającego (Trójkąta Zwycięzcy) i zasoby jego ról.

Wejście w grę psychologiczną w jednej z trzech pozycji Trójkąta Dramatycznego zwykle kończy się zmianą roli, przełączeniem na inną. Niezależnie od tego, w której roli zaczynamy i kończymy grę, każdorazowo towarzyszą temu negatywne uczucia. Gracze odczuwają uczucia zastępcze, tzw. wypłatę. Na jednym ze szkoleń usłyszałam, że gry są niezdarnym sposobem nawiązywania relacji.

Gramy, ponieważ w danej sytuacji nie potrafimy nawiązać autentycznych relacji, których potrzebujemy. Skoro nie możemy uzyskać efekty w pozytywny sposób, robimy to w negatywny. Warto spojrzeć na zachowania ludzi z tej perspektywy. Łatwiej będzie nam dostrzec, że irytująca lub raniąca nas osoba (będąca w jakiejś roli) nie jest „zła” jako osoba, a raczej nie potrafi wejść w relację w konstruktywny sposób. Oczywiście celem nie jest usprawiedliwianie nieadekwatnych reakcji, a rozpoznanie obszarów wymagających wzmocnienia. W pracy doradcy, trenera czy coacha jest to wskazówką jakie umiejętności należy rozwijać u klienta lub w organizacji. Warto też pamiętać, że choć większość interakcji w ramach Trójkąta Dramatycznego wynika z tej niezaradności we wchodzeniu w relacje, to jednak jest też niewielki odsetek osób, które świadomie i intencjonalnie działają ze złym zamiarem.

Co ciekawe, mamy swoje „ulubione” gry, które powtarzamy. Jeśli doświadczasz czasem smutnej refleksji, że coś przykrego w relacji z innymi znowu się powtarza, że jest to jakaś niekończąca się lub nieustannie powracająca historia – warto przyjrzeć się w jakiej roli zaczynasz i kończysz grę oraz co możesz zrobić, aby tego uniknąć.

 

Ofiara może stać się Wrażliwym

 

Ofiara cierpi lub potencjalnie cierpli. Działa tak, jakby nie posiadała zasobów do rozwiązania problemu. Czeka aż rozwiązanie przyjdzie z zewnątrz, aż ktoś inny zrobi coś lub dokona zmian. Nie używa umiejętności rozwiązywania problemów i może być wręcz przekonana, że nie jest w stanie tego zrobić. Osoba ta nie wierzy w swoją umiejętność odczuwania i myślenia jednocześnie.

Typowe dla Ofiary zachowania to przeoczanie terminów zobowiązań, trwanie w relacji z osobami stosującymi przemoc wobec niej, obawa przed konfrontacją z kimś kto zachowuje się nieodpowiednio względem niej, utrzymywanie, że nie może być szczęśliwa, dopóki ktoś inny czegoś nie zrobi (przestanie pić, zacznie się inaczej zachowywać, przestanie ją irytować, itd.). W AT powiedzielibyśmy, że nie używa stanu Ja-Dorosły do myślenia i rozwiązywania problemów.

  • „Nie mam pojęcia co zrobić, sam(a) nigdy nie dam sobie rady, to wszystko mnie przerasta.”
  • „A co Ty byś zrobił(a) na moim miejscu? Ty to na pewno byś sobie poradził(a), nie to co ja.”
  • (czuje się niekomfortowo / źle, ale czeka aż ktoś inny podejmie decyzje lub coś „samo” się zmieni)

Aby Ofiara zmieniła się we Wrażliwego niezbędne jest rozwinięcie u niej umiejętności rozwiązywania problemów.

Wrażliwy, podobnie jak Ofiara, zdaje sobie sprawę, że cierpi lub ma problem, który potencjalnie może powodować cierpienie. Ma jednak dostęp do stanu Ja-Dorosły, który potrafi zaangażować do rozwiązywania problemów. Wyciąga wnioski o potrzebnych zmianach w oparciu o świadome wsłuchanie się w swoje emocje. Wie, że potrafi zarówno odczuwać, jak i myśleć – w tym samym czasie. Rozwiązując problemy wie, że ma różne opcje, w tym także poproszenie o pomoc. Wie również, że jeśli otrzyma odmowę pomocy poszuka innych możliwości, aby zrealizować swoją potrzebę.

Rozwijanie umiejętności rozwiązywania problemów może obejmować zarówno działania samodzielne, jak i techniki terapeutyczne, a także wsparcie nieprofesjonalne. Proponowane działania samodzielne, dla osoby która chce zmienić rolę Ofiary na Wrażliwego, obejmują:

  • uczenie się formalnych narzędzi rozwiązywania problemów (np. projektowych);
  • burze mózgów – samodzielne i grupowe (zebranie pomysłów, opcji ze stanów Ja-Dziecko i Ja-Dorosły, a następnie ocena i wybór pożądanych opcji z użyciem stanu Ja-Dorosły);
  • konsultowanie własnych emocji, które stanowią informację na temat niezaspokojonych potrzeb poprzez zadawanie sobie pytań (np. Co czuję w tej sytuacji? O czym ta emocja mi mówi?);
  • zadanie zbierania danych o danym problemie, np. czytanie książek tematycznych, zapisanie się na kurs (poszerzanie swojej wiedzy w danym obszarze, tak aby zwiększyć zdolność do rozwiązania problemu).

(akapit dla psychoterapeutów) Proponowane przez Acey Choy działania terapeutyczne obejmują:

  • nadzorowane (prowadzone) fantazjowanie o potrzebach, o tym jak można je osiągnąć;
  • Koło Sugestii (z ang. Suggestion Circle): osoba przedstawia problem w grupie i prosi o jedną opinię (pomysł) od każdego członka grupy, uczestnicy wypowiadają się kolejno, po skończonej rundzie osoba wybiera jeden pomysł i wyjaśnia dlaczego akurat ten;
  • Krzesła (z ang. Multiple Chairs, „Parts Party”): każde z krzeseł symbolizuje inny stan Ja, osoba kolejno przechodzi przez krzesła i omawia kwestię z punktu widzenia każdego stanu Ja; ćwiczenie uczy uważności na zasoby każdego ze stanów Ja, które mogą być wykorzystywane do rozwiązania problemu;
  • Dwa Krzesła: ćwiczenie polega na skonfrontowaniu sprzecznych uczuć / emocji, co dostarcza trafnych rozwiązań dla danego problemu;
  • skonfrontowanie ze stanem Ja-Dziecko: osoba jest proszona o „posadzenie” swojego wewnętrznego Dziecka na kolanie i rozmowę z nim tak, aby powiedziało czego chce w tej sytuacji i czego się obawia;
  • dekontaminacja i pomniejszenie stanu Ja-Rodzic, aby ułatwić myślenie z Ja-Dorosły;
  • przedstawienie sekwencji gier psychologicznych, aby zilustrować jak dochodzi do wypłaty i przeanalizować opcje przechytrzenia gry;
  • praca redecyzją do likwidacji wczesnodziecięcej ograniczającej decyzji skryptowej, która utrudnia użycie dostępnych opcji.

Działania, które każdy z nas może zastosować, aby zachęcić osobę wchodzącą w rolę Ofiary do samodzielnego myślenia i rozwiązywania problemów, obejmują zadawanie pytań, takich jak:

  • Co do tej pory zrobiłeś w tej sprawie?
  • Jak to zadziałało?
  • Jak myślisz, co poszło dobrze? / Jak myślisz, co poszło źle?
  • Co zrobisz dalej?
  • Jakie wyniki przewidujesz uzyskać tym działaniem?
  • Jak zadbasz o potencjalne negatywne konsekwencje?

 

Ratownik może stać się Opiekunem

 

Ratownik jest skoncentrowany na Ofierze. Ratuje, aby odpowiedzieć na swoją potrzebę postrzegania siebie jako lepszego lub aby przekonać siebie, że jest OK. Mimo to większość Ratowników jest szczerze zatroskanych sytuacją Ofiary. Niosąc pomoc Ratownik bierze na siebie myślenie i rozwiązywanie problemów, a zatem dewaluuje zdolność Ofiary do samodzielnego poradzenia sobie z problemem i ewentualnie poproszenia o pomoc, jeśli będzie ona potrzebna. Ratownik często robi coś, czego tak naprawdę nie chce zrobić lub też robi więcej niż zakładał, że zrobi, co często kończy się zmianą roli w Prześladowcę. Wiąże się to z obniżaniem uważności na własne potrzeby i prowadzi do niejasności co do podziału obciążeń w relacji.

Typowe dla Ratownika zachowania to dawanie dodatkowych terminów osobom, które nie zdążyły terminowo wywiązać się ze zobowiązań, kupowanie wyposażenia pracownikom bez pytania czego potrzebują, kupowanie ubrań dzieciom bez ustalenia czego chcą, przekazywanie wiadomości za inną osobę (np. ktoś jest zbyt przestraszony, aby przekazać innej osobie komplement, a Ratownik mówi w jego imieniu).

  • „Daj, pomogę Ci, nie martw się, zrobię to za Ciebie i będzie ok.”
  • „Ja się Tobą zaopiekuje. Co Ty byś beze mnie zrobił/a?”
  • („niesie pomoc” nieproszony/a)

Aby Ratownik zmienił się w Opiekuna niezbędne jest rozwinięcie u niego umiejętności słuchania. Opiekun, podobnie jak Ratownik, działa kierując się troską o Wrażliwego (Ofiarę). Uznaje jednak zdolność Wrażliwego do samodzielnego myślenia, rozwiązywania problemów oraz proszenia o pomoc, jeśli jest potrzebna. Nie podejmuje działania jeśli nie został o nie poproszony lub jeśli szczerze nie chce go wykonać. Jest uważny na swoje potrzeby i uczucia, stąd nie oferuje działań, na które tak naprawdę nie ma ochoty. Jeśli szczerze chce zaoferować pomoc może to zrobić w określonym zakresie. Jeśli nie chce, asertywnie odmawia bez poczucia winy.

Rozwijanie umiejętności słuchania oznacza jednocześnie unikanie ratownictwa. Należy tutaj podkreślić różnicę pomiędzy profesjonalnym pomaganiem w kontakcie terapeutycznym, a pomaganiem w rozumieniu niesienia pomocy przez przyjaciela, znajomego, bez relacji formalnej. W relacji przyjacielskiej zdarza się często, że jedna osoba jest w potrzebie, a druga reaguje wsparciem i opieką. Jeśli odbywa się to z wzajemnością, tj. obie strony mogą liczyć na siebie, jest to zupełnie normalne i zdrowe. Jeśli jednak w relacji pomoc i wsparcie niesie zawsze tylko jedna osoba i robi więcej niż by chciała (czuje się w obowiązku ratować drugą osobę) to relacja ta zmienia się na „ratowanie”. Aby tego uniknąć i pozostać w roli Opiekuna konieczne jest skoncentrowanie się na słuchaniu, empatycznym dostrojeniu się do rozmówcy i odzwierciedlaniu słów i ukrytych emocji. Ważne jest unikanie oceny i interpretacji.

Często to właśnie słuchanie jest tak naprawdę jedyną rzeczą, której potrzebuje osoba w potrzebie. Jest też efektywne, o ile Opiekun jest godny zaufania i szczery, w tym traktuje z szacunkiem zwierzenia, a także szczerze wyjawia jak przejęty jest przez to, o czym mówi osoba w potrzebie. Jest to transakcja pomiędzy stanami Ja-Rodzic Opiekuńczy i Ja-Dorosły Opiekuna oraz Ja-Dziecko i Ja-Dorosły osoby będącej w potrzebie (Wrażliwego). W konsekwencji mówiący doświadcza ważności (zamiast dewaluowania) jego uczuć. Pozwala mu to wypowiedzieć się z perspektywy Ja-Dziecko, dzięki czemu nie musi eskalować, co zwiększa jego szanse na dostęp do stanu Ja-Dorosły. Jeśli Opiekun nawiąże kontakt ze stanem Ja-Dorosły osoby będącej w potrzebie (Wrażliwego) może oprócz słuchania wprowadzić także dodatkowe działania:

  • zaprosić do rozwiązywania problemów (opisane powyżej, przy opcjach dla Wrażliwego);
  • zaoferować określone wsparcie, o ile nie jest to coś, czego tak naprawdę nie chce zrobić;
  • dostarczyć informacji, jeśli zna fakty mające zastosowanie do rozwiązania problemu przez Wrażliwego (np. jeśli ktoś zastanawia się jak zwiększyć motywację zespołu, a Opiekun zna dobre książki w tym zakresie, może zaoferować, że je pożyczy);
  • w uzasadnionych sytuacjach może także udzielić informacji zwrotnej, jeśli uważa, że osoba będąca w potrzebie działa autodestrukcyjnie.

 

Prześladowca może stać się Asertywnym

 

Prześladowca działa, aby osiągnąć korzyści dla siebie i jest zainteresowany zaspokojeniem swoich potrzeb. Jego zachowanie wprawia innych w zakłopotanie lub przysparza im cierpienia. Obniża w ten sposób wagę uczuć innej osoby, a także ogólnie jej ważność. Prześladowcy mogą być aktywni, pasywni lub odwetowi. Aktywny Prześladowca realizuje swoje potrzeby dewaluując przy tym potrzeby innych, np. pożycza jakąś rzecz bez pytania o zgodę właściciela, który nie może jej znaleźć, gdy chce z niej skorzystać. Bierny Prześladowca obniża znaczenie innych przez zaniedbywanie ich, co skutkuje cierpieniem innych osób, np. umawia się, że coś zrobi, a później o tym zapomina lub koncentruje się na sobie przez co źle wykonuje swoją pracę, a inni ponoszą tego konsekwencje. Odwetowy Prześladowca działa z intencją ukarania kogoś lub chce triumfować. Może być OK tylko jeśli zemści się, weźmie odwet. Nienależnie od tego także wierzy, że działa w obronie swoich potrzeb. Przykładem może być dzwonienie na policję i zgłoszenie, że sąsiad głośno puszcza muzykę, bez uprzedniego poproszenia go, aby ją ściszył (Należy mu się! – chęć ukarania, a nie tylko rozwiązania problemu).

Aby Prześladowca zmienił się w Asertywnego niezbędne jest rozwinięcie u niego asertywności. Asertywny, podobnie jak Prześladowca, działa, aby osiągnąć swoje potrzeby, jednak nie rani przy tym innych ludzi i nie ma zamiaru ukarać nikogo. Inwestuje swoją energię w zmianę, której potrzebuje, aby osiągnąć swój cel. Dostrzega też, że zmiany, których potrzebuje mogą negatywnie wpłynąć na innych. W takiej sytuacji podejmuje negocjacje, aby zwiększyć szanse na znalezienie rozwiązania zaspokajającego potrzeby obu stron.

Rozwijanie asertywności obejmuje poznanie zasad realizowania swoich potrzeb bez krzywdzenia innych:

  • proszenie o to, czego potrzebujesz;
  • odmawianie, jeśli czegoś nie chcesz;
  • udzielanie informacji zwrotnej na temat nieakceptowalnych zachowań z wyjaśnieniem. dlaczego stanowi to dla Ciebie problem (z uwzględnieniem otworzenia się i jasnego wyjaśnienia czego potrzebujesz zamiast tego zachowania, bez oczekiwania, że osoba sama się domyśli lub że powinna to już wiedzieć);
  • negocjowanie funkcjonalnych rozwiązań z innymi;
  • używanie umiejętności rozwiązywania problemów, jeśli druga strona nie chce zmian.

Acey Choy zwraca uwagę, że jest wiele skutecznych programów treningowych asertywności i odsyła do stosownej literatury. AT oferuje wyjaśnienie w odniesieniu do transakcji i gier, a terapia w nurcie AT pozwala na zniesienie tzw. impasów, które ograniczają asertywne możliwości. Jednocześnie klient terapii w nurcie AT doświadcza 3P (permission, protection, potency – przyzwolenie, ochrona, siła) i odkrywa nowe zachowania, które są bezpieczne oraz pozwalają na bycie OK.

Podane powyżej propozycje rozwijania kompetencji dla każdej z ról pochodzą z omawianego artykułu Acey Choy. Każdy praktyk ma jednak swoją pulę narzędzi i pomysłów do pracy nad rozwojem różnych kompetencji i z pewnością warto z niej skorzystać wzbogacając powyższe propozycje.

Warto dodać, że koncept Trójkąta Wygrywającego (Trójkąta Zwycięzcy) krążył wśród grupy australijskich praktyków AT i został opisany przez Acey Choy wraz z przytaczanymi w artykule propozycjami pracy nad wychodzeniem z poszczególnych ról. Nie wiadomo jednak kto jest autorem oryginalnej koncepcji.

W polskich artykułach najczęściej spotykane jest tłumaczenie Winner’s triangle na Trójkąt Zwycięzcy, jednak na szkoleniu, w którym brałam udział tłumacz przełożył ten zwrot na Trójkąt Wygrywający, zapewne aby korespondowało to z Trójkątem Dramatycznym. Tego tłumaczenia użyłam w niniejszym artykule, ale zaznaczam, że druga forma (Trójkąt Zwycięzcy) wydaje się być bardziej upowszechniona.

Jeśli zainteresował Cię ten artykuł to zapraszam Cię także do zerknięcia na omówienie dwóch typów Ofiary (w oparciu o wnioski Fanity English) w artykule Trójkąt Dramatyczny: dwa typy Ofiary. Warto także zobaczyć, jakie mity uaktywniają się w Trójkącie Dramatycznym: Trójkąt Dramatyczny: mity, którymi żyjemy.

Bibliografia:
Choy, A. (1990). The Winner’s Triangle. Transactional Analysis Journal, Vol 20(1), Jan 1990, 40-46.